Liber mortuorum

Księga zmarłych polskich pallotynów i pallotynek

Dziś, to jest 23 września 2019, mija rocznica śmierci:
bł. ks. Józef Stanek (†1944)
ks. Jakub Krzyszczuk (Jacques Crisou) (†1976)
br. Franciszek Ciesielka (†1989)
ks. Roman Tarka (†1997) **
s. Consumata Wojtczak (†2017)

Wczoraj, to jest 22.09.2019, miała miejsce rocznica śmierci:
s. Klemensa Zdrojewska (†1983)
s. Paulina Bigus (†1991)
ks. Józef Lesiak (†1999)
br. Jan Maciejewski (†2000)
ks. Feliks Folejewski (†2015)

W dniu jutrzejszym, to jest 24.09.2019, przypada rocznica śmierci:
s. Gabriela Jelińska (†1976)

PLUTA Zygfryd (1914 – 1943), ksiądzPLUTA Zygfryd (1914 – 1943), ksiądz

Urodził się 22 II 1914 w Radlinie (obecnie dzielnica Wodzisławia Śląskiego, tzw. Radlin II) na Górnym Śląsku, w ówczesnej diecezji wrocławskiej, jako syn Wiktora, cieśli górniczego w radlińskiej Kopalni Węgla Kamiennego „Emma” (obecnie KWK „Marcel”) i Matyldy z d. Dzierżęga. Po jej śmierci (1933) jego ojciec wstąpił w 1934 w kolejny związek małżeński. Nauki gimnazjalne odbywał od 1 IX 1927 w pallotyńskim Collegium Marianum w Wadowicach; ukończył je w sposób godny pochwały (laudabiliter). Sutannę przyjął 24 IX 1936, a po 2-letnim nowicjacie złożył pierwszą profesję 24 IX 1938. Studia filozoficzne ukończył w Sucharach (1937-39).

Rano 7 IX 1939 wraz z innymi klerykami opuścił Ołtarzew, udając się w kierunku Siedlec, a stąd przez Prusy Wschodnie, Gdańsk, Nowy Szczecin (Neustettin, ob. Szczecinek), Wrocław i Katowice przybył na Górny Śląsk. Dzięki pomocy kierownika pociągu, jako palacz z fałszywym nazwiskiem, przedostał się do Rybnika, a stąd do rodzinnego Radlina. Nie mogąc oficjalnie przebywać w domu rodzinnym, będąc zagrożony aresztowaniem przez gestapo, dzięki pomocy sióstr zakonnych leczył się i równocześnie ukrywał w Sanatorium Przeciwgruźliczym na Wilchwach (obecnie Wojewódzki Szpital Chorób Płuc). Następnie pod fałszywym nazwiskiem przedostał się do Generalnej Guberni i 21 XI 1939 znalazł się w seminarium w Ołtarzewie, gdzie 24 IX 1941 złożył profesję wieczną. Tam też studiował teologię (1940-42), którą następnie kontynuował w Wadowicach (1942-43). Święcenia kapłańskie otrzymał 2 V 1943 w Kalwarii Zebrzydowskiej, w kościele Bernardynów, z rąk abpa krakowskiego Adama Stefana Sapiehy. Następnego dnia odprawił mszę prymicyjną w obecności ojca i przybranej matki, którzy jedynie otrzymali pozwolenie na przyjazd od władz niemieckich. Z braku sił mszę odprawiał zaledwie przez 2 tygodnie. Powodem tego była gruźlica, której nabawił się w okresie okupacji. Znosił ją bardzo cierpliwie, ofiarowując swe cierpienia za polską prowincję i całe stowarzyszenie.

Zmarł 10 IX 1943 w Wadowicach i tam został pochowany na cmentarzu pallotyńskim. Kazanie w czasie pogrzebu wygłosił ks. Ludwik Broda, ojciec duchowny seminarium. W pogrzebie wzięła udział duża liczba duchowieństwa diecezjalnego. Zygfryd miał szczególne nabożeństwo do Matki Bożej. Był dla innych przykładem wzorowego życia.

Ostatnio zmodyfikowano: 12 stycznia 2015 (uzupełniono 17 kwietnia 2016)
Tekst biogramu: Tylus Stanisław, Leksykon polskich pallotynów (1915-2012), Ząbki 2013, 431


Materiały źródłowe

List trzech kleryków, m.in. Zygfryda Pluty, do sekretarza generalnego ks. Wojciecha Turowskiego, w którym opisują swoją wojenną tułaczkę

Relacja jest listem trzech kleryków pallotyńskich, którzy przez Siedlce, Prusy Wschodnie, Gdańsk, Szczecinek (określany w liście jako Nowy Szczecin, faktycznie Neustettin), Wrocław, przedostali się na Górny Śląsk i w okolice Staniątek. Warto zwrócić tu uwagę na życzliwość, jakiej klerycy doświadczyli od niemieckich pallotynów w Braunsbergu (obecnie Braniewo, wymieniony ks. rektor Karl Schaefer †1984) i od rektora w Gdańsku (ks. Romuald Laqua (†1956), skąd też napisali list do ks. Turowskiego.

Oryginał: Archiwum Generalne Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Rzymie (dalej AGSAC). Teczka Provinzia Cristo Re. Corrispondenza dal 15 settembre al 30 dicembre 1939. List na papierze, pisany czarnym atramentem, zawiera 2 strony.


Danzig, dn. 13 października 1939

AJDG

ASA

Przewielebny Księże Radco

Niedola wojenna zapędziła nas (Ignacy Ciastoń, Zygfryd Pluta i Józef Turecki) aż tu do Gdańska. Z Seminarium pod Warszawą wyjechaliśmy wszyscy 7 IX. Większość udawała się do naszych wschodnich domów. Z powodu bombardowań musieliśmy się rozproszyć na małe grupki. Dojechaliśmy pod Siedlce i tam dostaliśmy się w ręce Niemców. Prosiliśmy ich o przepustki do rodzinnych stron, co otrzymaliśmy, lecz jedziemy przez Prusy Wschodnie, ponieważ wszelka komunikacja z Warszawą jest zerwana (Nawiasem dodam, że tu zatrzymano nas przeszło tydzień i pracowaliśmy w polu.). W Braunsbergu odwiedziliśmy rektora Schaefera, który przyjął nas bardzo serdecznie i przyodział, gdyż byliśmy bez odzieży. Podobnej gościnności doznaliśmy w Gdańsku u ks. rektora, który zasyła pokłony dla Przewielebnego Księdza Radcy. Jedziemy przez Nowy Szczecin, Wrocław i Katowice do domu. Kiedy się tam dostaniemy, nie wiemy.

Nie wiemy nic o reszcie naszych współbraci, ani o losie naszego Seminarium. Poczta nie przyjmuje listów w tym kierunku. Podajemy więc swoje adresy i prosimy o wskazówki co robić dalej. Zdrowie nasze przez miesiąc włóczęgi nadwyrężyło się i dlatego chcielibyśmy w domu rodzinnym nieco odpocząć.

Ucieczka nasza była fatalna. Straciliśmy jednego współbrata (brat Petka), którego ustrzelono z samolotu. Podróżowaliśmy nocami, a w dzień spali w lasach lub stodołach. Najczęstszym pożywieniem były chleb i woda. Ostatnio nasz los poprawił się. Przed bolszewikami uciekaliśmy na zachód i tak wraz z tysiącami towarzyszami niedoli podróżujemy do rodzinnych stron.

[s. 2] Kończąc tych kilka słów zasyłamy gorące prośby o pamięć w modlitwach i w Memento oraz serdeczne pozdrowienia.

Nasze adresy:

Kl. Ciastoń Ignacy (ten, który pisze – po 3 latach studium). Podłęże 49, poczta Staniątki, krakowskie.

Kl. Pluta Zygfryd (po 2 latach studium). Radlin 2, pow. Rybnik, Górny Śląsk.

Kl. Turecki Józef (po 1 roku studium).

Wystarczy napisać do Ciastonia!



Indeks zmarłych według daty śmierci

Alfabetyczny indeks zmarłych

Indeks zmarłych z podziałem na lata śmierci

Miejsca spoczynku polskich pallotynów wraz ze zdjęciami


Ci, co odeszli ze Stowarzyszenia

Więzi Kardynała Franciszka Macharskiego z pallotynami


Rocznice pallotyńskich wydarzeń

Ks. Stanisław Jurkowski SAC, duszpasterz polonijny we Francji

Bereza Kartuska
Suchary

Indeksy i biogramy sporządził ks. Stanisław Tylus SAC
Kontakt: stansac@wp.pl
Stan z 23 stycznia 2019

Wszelkie prawa zastrzeżone! Kopiowanie, powielanie i wykorzystywanie tekstów i fotografii bez zgody autora strony jest zabronione.

Ostatnie zmiany
Nowe biogramy
-(od I 2019):ks. Biernacki Andrzej (†23 XII 2018), s. Rataj Majola (†6 XI 2018), ks. Świerkosz Józef (†20 XII 2018), s. Waszczeniuk Jadwiga (†17 XI 2018)

-(od I 2018): br. Bandoszek Jan (†28 VII 2018), s. Joniec Speransa (†11 II 2018), ks. Kusznir Bogdan (†26 VIII 2018), ks. Maj Jerzy (†24 VI 2018), s. Matula Teresa (†1 VI 2018), ks. Płonka Tadeusz (†24 VIII 2018), bp Walter Konrad (†20 IX 2018).

Liber mortuorum w 2018 r. Przeszłość i przyszłość

1. Krótka historia strony Liber mortuorum
a) Pierwsze biogramy zmarłych pallotynów ukazały się na stronie internetowej WSD Ołtarzew w styczniu 2007 r. Autorem ich był ks. Janusz Dyl SAC, który tworzył je pod niezrealizowaną Księgę zmarłych pallotynów. W maju 2009 r., wraz z przebudową strony internetowej, zostały one zastąpione życiorysami, które również pochodziły z książki ks. Dyla pt. Pallotyni w Polsce w latach 1907-1947, Lublin 2001, s. 397-475. Te krótkie biogramy zostały doprowadzone do lat 1998-99 (nie były też kompletne i nie uwzględniały członków Regii Miłosierdzia Bożego). Od tego czasu ks. Stanisław Tylus SAC sporządził Indeks zmarłych według daty śmierci i dołączył wszystkie brakujące życiorysy zarówno z obu polskich prowincji, jak i Regii Miłosierdzia Bożego. Na stronie seminarium ołtarzewskiego biogramy te istniały do 2013 r.
b) Nowe, obecnie istniejące biogramy zmarłych pallotynów, zostały sporządzone przez ks. Stanisława Tylusa SAC. W 2011 r. zostały one umieszczone na stronie http://www.pallotyni.pl pod nazwą LIBER MORTUORUM. Początkowo były to tylko biogramy polskich pallotynów i przełożonych generalnych Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego oraz życiorysy pallotynek. Poszerzona i poprawiona ich wersja (ale bez pallotynek i przełożonych generalnych pallotynów) została opublikowana drukiem (Tylus Stanisław, Leksykon polskich pallotynów 1915-2012, Ząbki 2013, ss. 694).
c) W latach 2013-15 strona Liber mortuorum (http://pallotyni.eu/Liber.mortuorum/zmarli_index.php) została poszerzona o życiorysy pallotynów i pallotynek pochodzenia polskiego oraz ekspallotynów, którzy zmarli jako księża diecezjalni lub w innym instytucie życia zakonnego. Od XI 2014 r. dołączone zostały też biogramy pallotynek pracujących w Polsce lub pochodzących z terenów polskich, jak również ich przełożone generalne. W 2015 r. rozszerzono zakres przedmiotowy strony o nowe kategorie: Słudzy Boży spoza Polski i niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich. Niezależnie od tego uaktualniane były kategorie polskich pallotynów i pallotynek, którzy odeszli do wieczności w okresie lat 2013-15. W celu szybszego znalezienia poszukiwanego biogramu przemodelowano Indeks zmarłych według daty śmierci oraz sporządzono nowy Alfabetyczny indeks zmarłych oraz Indeks zmarłych z podziałem na lata śmierci.
d) W listopadzie 2017 roku, strona została umieszczona w domenie https://LiberMortuorum.pl/ skąd jej zawartość jest dostęna w serwisach takich jak: http://www.pallotyni.pl, http://sac.org.pl

2. Stan aktualny biogramów
a) W 2014 roku strona Liber mortuorum aktualizowana była kilkanaście razy. Pojawiło się na niej 86 nowych biogramów, głównie pallotynek (65). W grupie polskich pallotynów znalazły się nowe biogramy: ks. Stanisława Wojtyły (†17 IV 2015), ks. Wendelina Macieja Rysia (†7 VIII 2015), ks. Feliksa Folejewskiego (†22 IX 2015), ks. Łukasza Śleziaka (†4 XI 2015), ks. Czesława Herlendera (†11 XII 2015), ks. Krzysztofa Syrka (†22 XII 2015) i ks. Łukasza Ciupy (†29 XII 2015). Pallotynów polskiego pochodzenia reprezentują: br. Gerhard Nowak (†31 III 1976) i br. Eduard Ossowski (†14 I 1944). Z pallotynek odeszły do wieczności: s. Judyta Bilicka (†2 I 2015), s. Kazimiera Jurek (†22 I 2015), s. Gaudencja Raczoń (†14 II 2015) i s. Gerarda Kitlas (†5 X 2015).
b) W 2015 r., praktycznie w 50% istniejących biogramów, zostały wprowadzone liczne uzupełnienia i poszerzenia, a także poprawiono zauważone błędy. Zmiany w poszczególnych biogramach sygnalizowane są informacjami naniesionymi zarówno pod konkretnym biogramem jak i na pasku: Ostatnie zmiany (w dwóch kategoriach: Nowe biogramy – Od VII 2015 r. i Od I 2016 r. oraz Zmienione lub uzupełnione biogramy – Od VII 2015 r. i Od I 2016 r.). Pod określeniem Zmienione lub uzupełnione biogramy autor ma na myśli raczej istotną lub większą partię zmian, niż tylko pewne drobne informacje, które pojawiają się niezależnie od ich zaznaczenia.
c) W 2016 roku dodano 30 nowych biogramów, zaś w 2017r. dodano 13 biogramów.

Stan aktualny biogramów na koniec grudnia 2014, 2015, 2016 oraz 2017r.
Kategorie pallotyńskich biogramów XII 2014 XII 2015 2016 2017
Polscy pallotyni 368 375 +10 +10
Pallotyni polskiego pochodzenia (*) 14 16 +2 --
Przełożeni generalni i biskupi 19 19 +1 +3
Słudzy Boży spoza Polski -- 5 +1 --
Niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich (✺) -- 7 +4 --
Ekspallotyni (**) 23 23 +2 --
Pallotynki (przełożone generalne i siostry pracujące w Polsce lub pochodzące z terenów polskich zostały oznaczone znakiem ☼) 47 112 -- --
Przyjaciele SAC i ci, co odeszli od Stowarzyszenia -- -- +7 --
Razem 471 557 587 600

c) W 2015 roku autor strony przeprowadził kwerendę materiałów w Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu i w archiwum domu pallotyńskiego w Osny (8 I – 8 II 2015). W kraju wykorzystał częściowo materiały zawarte w archiwum domu pallotyńskiego w Gdańsku (dom przy ul. Elżbietańskiej, VIII 2015). Niezależnie od tego, przez cały rok, trwała kwerenda materiałów w Archiwum Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie. Szerokiemu badaniu poddawane były materiały, które autor strony pozyskał wcześniej w Archiwum Generalnym Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Rzymie, w Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu i w Archiwum Sekretariatu Prowincji Zwiastowania Pańskiego w Poznaniu. Wiele nowych informacji autor otrzymał od osób prywatnych i instytucji, m.in. np. od: ks. dra Damiana Bednarskiego z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Jana Ptaka z KUL, p. Izabeli Pankowskiej, p. Mieczysława i Domiceli Wardynszkiewiczów czy od pallotynek z Gdańska (ul. Malczewskiego). Istniejące biogramy są systematycznie wzbogacane o fotografie, zarówno portretowe, jak i grupowe (sytuacyjne). Zdjęcia pochodzą głównie ze zbiorów Archiwum Prowincji Chrystusa Króla, ale i wielu osób prywatnych, którym pragnę jeszcze raz serdecznie podziękować.

3. Zrealizowane plany z ubiegłych lat (zapowiadane i niezapowiadane)
a) Z dniem 12 I 2015 r. zostały wymienione na stronie Liber mortuorum wszystkie dotychczasowe wersje życiorysów pallotynów polskich zmarłych do 2012 r. W ich miejsce wprowadzono biogramy zaczerpnięte z publikacji autora strony (Tylus Stanisław, Leksykon polskich pallotynów 1915-2012, Ząbki 2013). Inne kategorie pozostały bez zmian.
b) Zgodnie z zapowiedziami od sierpnia 2015 r. włączane są stopniowo do strony Liber mortuorum biogramy niemieckich pallotynów, działających przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich. Na chwilę obecną włączono biogramy 7 niemieckich pallotynów, umieszczając przy ich nazwisku symbol ✺. Do tej grupy weszli: ks. Ruprecht Dausmann (†1981), br. Hermann Jenne (†1935), ks. Josef Jost (†1933), ks. Andreas Kohl (†1925), ks. Bernhard Rieg (†1937), ks. Oskar Sebold (†1942) i br. Johannes Szczygiel (†1935).
c) Spośród nie sygnalizowanych wcześniej zmian na stronie Liber mortuorum pojawiła się od maja 2015 r. nowa grupa biogramów, to jest pallotyńskich sług Bożych spoza Polski. Obecnie w jej ramach można znaleźć 5 biogramów. Są to życiorysy: Josefa Englinga (†1918), Richarda Henkesa (†1945), Josefa Kentenicha (†1968), Franza Reinischa (†1942) i bł. Elisabetty Sanny Porcu (†1857).
d) Wśród nowych inicjatyw, nie sygnalizowanych wcześniej, należy wymienić dział Materiały źródłowe. Dział ma za zadanie poszerzać naszą wiedzę na temat życia i działalności zmarłego.
e) Dołączono również Miejsca spoczynku polskich pallotynów. Jest to alfabetyczny układ według miejsc pochówków, w których złożono zmarłych Współbraci. Obejmuje zarówno obszar Polski, jak i całego świata. Na końcu listy umieszczono też nazwiska pallotynów z niemieckiej Prowincji Świętej Trójcy, którzy spoczywają na ziemi polskiej. Pierwotna wersja została umieszczona 31 X 2015 r.
f) W styczniu 2016 r. umieszczono na stronie Liber mortuorum biogram ks. Antoniego Słomkowskiego †1982, kapłana archidiecezji gnieźnieńskiej, profesora i rektora KUL (i materiały źródłowe, którymi są jego wspomnienia na temat kontaktów z pallotynami), zapoczątkowując w ten sposób grupę przyjaciół SAC. Będzie ona stopniowo realizowana w najbliższych latach.
g) Uzupełniono i poszerzono biografie w kategorii Niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich i Pallotyńscy słudzy Boży spoza Polski. Kontynuowane będą dalsze prace nad uzupełnianiem i poszerzaniem dotychczasowych biogramów, bowiem kwerenda materiałów archiwalnych dostarcza wiele nowych i nieznanych do tej pory informacji.
h) Na początku roku 2016 dołączono do strony Liber mortuorum zestawienie chronologiczne, które zostało zatytułowane: Rocznice pallotyńskich wydarzeń przypadających w 2016 roku. Autor strony zestawił wydarzenia, jakie dokonały się w latach: 1916 (100 lat temu), 1941 (75 lat temu), 1966 (50 lat temu) i 1991 (25 lat temu).
i) Spośród innych planów na rok 2018 jawią się następujące: zakończenie Kalendarium dziejów Regii Miłosierdzia Bożego (1946-2016) i sporządzenie Historii domów pallotyńskich należących do Prowincji Chrystusa Króla.

5. Uwagi i prośba o materiały
Wszystkich zainteresowanych biogramami zmarłych pallotynów lub pallotynek proszę o ewentualne spostrzeżenia i uwagi dotyczące treści biogramu lub innych kwestii. Ponadto zachęcam Wszystkich do przekazywania fotografii, informacji lub materiałów (jeśli trzeba, oczywiście do zwrotu) listownie lub na adres e-mailowy: stansac@wp.pl

Stroną techniczną Liber mortuorum od 2009 roku zajmuje się Pan Donat Jaroszewski. Za cierpliwość i wszelaką pomoc w tym zakresie jestem Mu bardzo wdzięczny.

Warszawa 2 I 2018
Stanisław Tylus SAC

Ksiądz dr Stanisław Tylus przy relikwiach św. Wincentego Pallottiego w kościele SS. Salvatore in Onda przy via dei Pettinari w Rzymie

Autor strony przy relikwiach św. Wincentego Pallottiego w kościele SS. Salvatore in Onda przy via dei Pettinari w Rzymie (8 XII 2014)





W Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu (7 II 2015)
30. rocznica święceń kapłańskich. Ołtarzew 10 V 2016 Księdza Stanisława Tylusa

30. rocznica święceń kapłańskich. Ołtarzew 10 V 2016. Od lewej księża: Waldemar Seremak, Jerzy Suchecki, Marian Kowalczyk, Tadeusz Pawłowski, Zbigniew Rembisz, Józef Targosz, Andrzej Majchrzak, Stanisław Tylus, Krzysztof Wojda, Kazimierz Szczepanik, Józef Nowak, Edward Grudziński, Wojciech Pietrzak, Edward Szram i br. Franciszek Dziczkiewicz

TYLUS STANISŁAW, LEKSYKON POLSKICH PALLOTYNÓW (1915-2012), APOSTOLICUM Ząbki – PALLOTTINUM Poznań 2013, ss. 694Leksykon polskich pallotynów 1915-2012

Publikacja Leksykon polskich pallotynów zawiera 356 biogramów polskich pallotynów zmarłych w latach 1915-2012. W książce został zastosowany układ alfabetyczny. Do biogramów zostały dołączone fotografie portretowe. Pod każdym biogramem została zamieszczona literatura, zawierająca bibliografię przedmiotową. Publikację zamyka indeks osobowy.

Podstawę źródłową niniejszej pracy stanowią akta osobowe zgromadzone w: Archiwum Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie, Archiwum Sekretariatu Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie, Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu, Archiwum Generalnym Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Rzymie i Archiwum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W pracy zostały uwzględnione „Wiadomości Polskiej Prowincji SAK” (do 1993), „Wiadomości Prowincji Chrystusa Króla” (1993-2012), „Annuntianda. Biuletyn Prowincji Zwiastowania Pańskiego SAK” (1994-2012). Pomocne okazały się katalogi stowarzyszenia i prowincji polskich, czasopisma wydawane przez pallotynów i kroniki poszczególnych domów. Nie bez znaczenia były również relacje ustne żyjących członków stowarzyszenia i przedstawicieli rodzin zmarłych.

Zmarli współbracia tworzyli pallotyńską historię i byli nieomal wszechobecni w wielu dziedzinach polskiej kultury XX-XXI w., np. w nauce, literaturze i wszelkiego rodzaju piśmiennictwie oraz w działalności edukacyjnej, wychowawczej i wydawniczej, a także w pracach na rzecz emigracji, misji i apostolstwa świeckich. Pośród nich są postacie bardzo znane, które wywarły duży wpływ na dzieje Kościoła polskiego, m.in.: ks. Alojzy Majewski, ks. Wojciech Turowski czy Sł. B. ks. Stanisław Szulmiński, albo przeszły do historii Polski dzięki wielkiej miłości do Ojczyzny, jak Bł. ks. Józef Stanek czy ks. Franciszek Cegiełka i wielu innych.

Jednak w Leksykonie znajdują się nie tylko ci najwięksi, ale wszyscy, którzy żyli i działali w polskich strukturach stowarzyszenia w kraju i poza nim. O każdym z nich, nawet najskromniejszym bracie, kleryku czy nowicjuszu, możemy dowiedzieć się wszystkiego, co można było wydobyć ze źródeł i opracowań.

Książka jest już niedostępna w sprzedaży.