Liber mortuorum

Księga zmarłych polskich pallotynów i pallotynek

Dziś, to jest 22 listopada 2019, mija rocznica śmierci:
br. Franciszek Tarnówka (†1943)
ks. Stanisław Gawryło (†2008)

Wczoraj, to jest 21.11.2019, miała miejsce rocznica śmierci:
ks. Tadeusz Gliński (†1993)

W dniu jutrzejszym, to jest 23.11.2019, przypada rocznica śmierci:
br. Stanisław Gołębiowski (†1963)
ks. Józef Żyto (†1966)
ks. Paulo Broda (†1970) *
ks. Bogdan Podhalański (†1989) **
ks. Mojecki Henryk (†2013) **


GOŁĘBIOWSKA Julitta (1933 – 2011), pallotynka, radna prowincjalna 1974-86, malarka

Urodziła się 25 II 1933 w Markowszczyźnie, w powiecie trockim, w archidiecezji wileńskiej (dzisiejsza Litwa), jako jedna z czworga dzieci Władysława i Antoniny z d. Okuniewicz. 17 IV tegoż roku została ochrzczona w kościele w Rudziszkach. Dzieciństwo Julitty przypadło na trudne lata II wojny światowej. Po wojnie rodzina przeniosła się z Wileńszczyzny w okolice Lidzbarka Warmińskiego. Sakrament bierzmowania Julitta przyjęła w Lidzbarku w 1947. Tam też w VIII 1950 została przyjęta do Zgromadzenia Sióstr Pallotynek. Po odbyciu postulatu i nowicjatu, 5 VIII 1953 złożyła w Sucharach pierwszą profesję zakonną, a dokładnie sześć lat później – profesję wieczystą.

Jako juniorystka s. Julitta przez dwa lata uczyła się w Poznaniu w szkole średniej, a w X 1955 rozpoczęła w Krakowie trzyletnie studia w Wyższym Instytucie Katechetycznym. Po ich ukończeniu przez kilka lat pracowała jako wychowawczyni w Domach Opieki dla Dzieci w Gdańsku i Bobolicach. Ze względu na swe uzdolnienia malarskie i graficzne, które ujawniała już w nowicjacie, została w 1957 skierowana na roczny kurs grafiki użytkowej przy Akademii Sztuk Pięknych w Krakowie, a w 1965 na studia dzienne na wydziale grafiki w ASP. Zgodę na podjęcie studiów w uczelni artystycznej, co wówczas należało do rzadkości w przypadku sióstr zakonnych, wydał sam kard. Karol Wojtyła. Równolegle ze studiami w Akademii siostra podjęła również dwuletnie Studium Pedagogiczne (lata 1968-70) oraz studia w Instytucie Liturgicznym przy Papieskim Wydziale Teologicznym (1969-71). Po sześciu latach ukończyła naukę z tytułem magistra oraz z bogatym warsztatem artystycznym i wiedzą teologiczną. Od VIII 1971 miała na gdańskiej „Górce” swą pracownię malarstwa i grafiki. Wybrana przez siostry w 1974 na radną prowincjalną, sprawowała tę funkcję przez dwie kadencje, czyli do 1986. Po przeniesieniu siedziby prowincji z Gdańska do Warszawy z początkiem 1983, s. Julitta przeniosła również do stolicy swoją pracownię. Po 9. latach powróciła jednak do Gdańska, gdzie znajdowała klimat bardziej sprzyjający jej twórczej pracy. W Warszawie siostrze powierzono zadanie przygotowania do wieczystej profesji najstarszych roczników sióstr juniorystek. W Gdańsku od 1995 do 2001 pełniła funkcję I asystentki przełożonej domu.

W Zgromadzeniu s. Julitta służyła swą wiedzą i talentem kolejnym rocznikom postulantek i nowicjuszek, prowadząc dla nich wykłady z liturgiki oraz kursy plastyczne. Była także zgromadzeniową referentką do spraw liturgii, starając się rzeczywiście czynić, co tylko było w jej mocy, aby liturgia miała w życiu wspólnot należne sobie miejsce i sprawowana była najpiękniej. Wielką wagę przykładała do świętowania niedzieli jako dnia świętego.

Siostra Julitta brała aktywny udział w życiu Polskiej Prowincji i całego Zgromadzenia Sióstr Pallotynek Misjonarek. Była delegatką bardzo licznych kapituł prowincjalnych i generalnych. Uczestniczyła również w przygotowaniu konstytucji Zgromadzenia – „Zasad Życia” – w ich obecnym kształcie. Bardzo istotny wkład wniosła również w wydany przed dwoma laty „Zwyczajnik” Zgromadzenia.

Artystyczny dorobek s. Julitty jest bardzo bogaty i różnorodny w zakresie form. Owocem kunsztu architektonicznego i graficznego oraz głębokiej znajomości teologii liturgii są projektowane przez siostrę kaplice w większości domów Zgromadzenia a także w domach innych zgromadzeń zakonnych. Ze szczególną pieczołowitością siostra pracowała nad kaplicą domu przy ul. Malczewskiego w Gdańsku. Wiele z licznych namalowanych przez nią obrazów znajduje się w Gdańsku, w domu prowincjalnym w Warszawie, w Poznaniu, Ursusie, w Osny pod Paryżem i w innych wspólnotach. Projektowała również i z pomocą różnych technik sama wykonywała drogi krzyżowe. Prace s. Julitty charakteryzuje pewien ascetyzm, powściągliwość, która była też wyraźnym rysem jej jakże bogatej osobowości. Ze szczególnym upodobaniem malowała postać MB Ostrobramskiej, którą czciła od czasów dzieciństwa. Stworzyła również wiele przedstawień MB Królowej Apostołów w Wieczerniku w scenie Zesłania Ducha Świętego. Całemu pallotyńskiemu środowisku znane są jej obrazy św. Wincentego Pallottiego. Przez wiele lat s. Julitta współpracowała z poznańskim Wydawnictwem „Pallottinum” ilustrując wydawane przez nie pozycje książkowe. Zaprojektowała również Siostrom Pallotynkom ich obecny strój zakonny, kiedy po Soborze Watykańskim II nastał czas reformy.

Dla s. Julitty jej artystyczne dokonania stanowiły niewątpliwie ważną część życia i były sposobem, w jaki mogła wypowiedzieć swego spragnionego piękna ducha. Inną formą ekspresji ducha były jej wiersze, głęboko religijne, w których, jak św. Wincenty Pallotti, ukazywała przepaść dzielącą Stwórcę i stworzenie i wypowiadała swą tęsknotę za Panem i Zbawicielem. Najgłębszym pragnieniem siostry było zawsze wypełnienie woli Bożej. Wiele troski wkładała w to, by być we wszystkim wierną i skrupulatnie wypełniać swe obowiązki. Nigdy nie szczędziła czasu na trwanie przed Panem, a jej ręce bardzo często oplatał różaniec będący, zwłaszcza w ostatnim okresie życia – jej ukochaną modlitwą. Jej wielka pogoda ducha, bezgraniczne zdanie się na Boga wówczas, gdy w obliczu nieuleczalnej choroby perspektywa życia niepomiernie się skróciła, oraz gorące pragnienie spotkania się z Oblubieńcem są świadectwem jej głębokiej wiary i nadziei na pełnię życia z Bogiem.

„Wyszliśmy z rąk Twoich
wracamy do Ciebie
imigranci Ziemi” – napisała s. Julitta w jednym ze swych wierszy.

Odeszła do Pana 11 VII 2011. Pochowana została 13 VII na Cmentarzu Łostowickim w Gdańsku. Wierzymy, że powróciła do Tego, ku któremu kierowała się jej najgłębsza tęsknota.

Oprac.: Siostry Pallotynki
Ostatnio zmodyfikowano: 16 kwietnia 2012 (zmodyfikowano 6 maja 2015)


Indeks zmarłych według daty śmierci

Alfabetyczny indeks zmarłych

Indeks zmarłych z podziałem na lata śmierci

Miejsca spoczynku polskich pallotynów wraz ze zdjęciami


Ci, co odeszli ze Stowarzyszenia

Więzi Kardynała Franciszka Macharskiego z pallotynami


Rocznice pallotyńskich wydarzeń

Ks. Stanisław Jurkowski SAC, duszpasterz polonijny we Francji

Bereza Kartuska
Suchary

Indeksy i biogramy sporządził ks. Stanisław Tylus SAC
Kontakt: stansac@wp.pl
Stan z 20 listopada 2019

Wszelkie prawa zastrzeżone! Kopiowanie, powielanie i wykorzystywanie tekstów i fotografii bez zgody autora strony jest zabronione.

Ostatnie zmiany
Nowe biogramy
-(od I 2019):ks. Biernacki Andrzej (†23 XII 2018), ks. Czulak Kazimierz (†29 IX 2019), s. Gumul Martyna (†9 IX 2019), s. Rataj Majola (†6 XI 2018), bp Orszulik Alojzy (†21 II 2019), s. Sitarz Władysława (†27 IV 2019), s. Stachnik Estera (†20 IX 2019), s. Szaniawska Helena (†22 VII 2019), ks. Świerkosz Józef (†20 XII 2018), s. Waszczeniuk Jadwiga (†17 XI 2018), ks. Wezdeckij Witalij (†24 VIII 2019)

-(od I 2018): br. Bandoszek Jan (†28 VII 2018), s. Joniec Speransa (†11 II 2018), ks. Kusznir Bogdan (†26 VIII 2018), ks. Maj Jerzy (†24 VI 2018), s. Matula Teresa (†1 VI 2018), ks. Płonka Tadeusz (†24 VIII 2018), bp Walter Konrad (†20 IX 2018).

Liber mortuorum w 2019 r. Przeszłość i przyszłość

1. Krótka historia strony Liber mortuorum
a) Pierwsze biogramy zmarłych pallotynów ukazały się na stronie internetowej WSD Ołtarzew w styczniu 2007 r. Autorem ich był ks. Janusz Dyl SAC, który tworzył je pod niezrealizowaną przez niego „Księgę zmarłych pallotynów”. W maju 2009 r., wraz z przebudową strony internetowej, zostały one zastąpione życiorysami, które również pochodziły z książki ks. Dyla pt. Pallotyni w Polsce w latach 1907-1947, Lublin 2001, s. 397-475. Te krótkie biogramy zostały doprowadzone do lat 1998-99 (nie były też kompletne i nie uwzględniały członków Regii Miłosierdzia Bożego). Od tego czasu ks. Stanisław Tylus SAC sporządził Indeks zmarłych według daty śmierci i dołączył wszystkie brakujące życiorysy zarówno z obu polskich prowincji, jak i Regii Miłosierdzia Bożego. Na stronie Seminarium ołtarzewskiego biogramy te istniały do 2013 r.
b) Nowe, obecnie istniejące biogramy zmarłych pallotynów, zostały napisane przez ks. Stanisława Tylusa SAC. W 2011 r. zostały one umieszczone na stronie http://www.pallotyni.pl, pod nazwą LIBER MORTUORUM. Początkowo były to tylko biogramy polskich pallotynów i przełożonych generalnych Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego oraz życiorysy pallotynek. Poszerzona i poprawiona ich wersja (ale bez pallotynek i przełożonych generalnych pallotynów) została opublikowana drukiem (Tylus Stanisław, Leksykon polskich pallotynów 1915-2012, Ząbki 2013, ss. 694).
c)W latach 2013-15 strona Liber mortuorum (http://pallotyni.eu/Liber.mortuorum/zmarli_index.php) została poszerzona o życiorysy pallotynów i pallotynek pochodzenia polskiego oraz ekspallotynów, którzy zmarli jako księża diecezjalni lub w innym instytucie życia zakonnego. Od listopada 2014 r. dołączone zostały też biogramy pallotynek pracujących w Polsce lub pochodzących z terenów polskich, jak również ich przełożone generalne. W 2015 r. rozszerzono zakres przedmiotowy strony o nowe kategorie: Słudzy Boży spoza Polski i niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich. Niezależnie od tego uaktualniane były kategorie polskich pallotynów i pallotynek, którzy odeszli do wieczności w okresie lat 2013-15. W celu szybszego znalezienia poszukiwanego biogramu przemodelowano Indeks zmarłych według daty śmierci oraz sporządzono nowy Alfabetyczny indeks zmarłych oraz Indeks zmarłych z podziałem na lata śmierci.
d) W listopadzie 2017 roku, strona została umieszczona w domenie https://LiberMortuorum.pl/ skąd jej zawartość jest dostęna w serwisach takich jak: http://www.pallotyni.pl, http://sac.org.pl
e) W 2015 r. strona Liber mortuorum aktualizowana była kilkanaście razy. Pojawiło się na niej 88 nowych biogramów, głównie pallotynek (47). Tego roku, praktycznie w 50% istniejących biogramów, zostały wprowadzone liczne uzupełnienia i poszerzenia, a także poprawiono zauważone błędy. Zmiany w poszczególnych biogramach sygnalizowane są informacjami naniesionymi zarówno pod konkretnym biogramem. Pod określeniem Zmienione lub Uzupełnione biogramy autor ma na myśli nie tylko istotną lub większą partię zmian, ale i pewne drobne informacje, które pojawiały się niezależnie od ich zaznaczenia. W 2016 r. dodano 28 nowych biogramów, zaś w 2017 r. pojawiło się 14 biogramów.

2. Stan aktualny biogramów
a) W latach 2018-19 strona Liber mortuorum poszerzyła się o 18 nowych biogramów. W grupie polskich pallotynów i pallotynek znalazły się następujące biogramy: s. Speransa Joniec (†11 II 2018), s. Teresa Matula (†1 VI 2018), ks. Jerzy Maj (†24 VI 2018) , br. Jan Bandoszek (†28 VII 2018) , ks. Tadeusz Płonka (†24 VIII 2018) , ks. Bogdan Kusznir (†26 VIII 2018) , s. Majola Rataj (†6 XI 2018) , s. Jadwiga Waszczeniuk (†17 XI 2018) , ks. Józef Świerkosz (†20 XII 2018) , ks. Andrzej Biernacki (†23 XII 2018) , s. Władysława Sitarz (†27 IV 2019) , s. Helena Szaniawska (†22 VII 2019) , ks. Witalij Wezdeckij (†24 VIII 2019) , s. Martyna Gumul (†9 IX 2019) , s. Estera Stachnik (†20 IX 2019) i ks. Kazimierz Czulak (†29 IX 2019) . Grupę przełożonych generalnych i pallotyńskich biskupów reprezentują: bp Konrad Walter (†20 IX 2018) i bp Alojzy Orszulik (†21 II 2019) .

Tabela. Stan aktualny biogramów na koniec grudnia 2014-2019 r.
Kategorie pallotyńskich biogramów

XII
2014

XII
2015

XII
2016

XII
2017

XII
2018

XI
2019

Polscy pallotyni 368 377 387 395 401 403
Pallotyni polskiego pochodzenia (*) 14 16 18 18 18 18
Przełożeni generalni i biskupi 19 19 20 22 23 24
Słudzy Boży spoza Polski -- 5 6 6 6 6
Niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich (✺) -- 7 11 13 13 13
Ekspallotyni (**) 23 23 25 25 25 25
Pallotynki (przełożone generalne i siostry pracujące w Polsce lub pochodzące z terenów polskich zostały oznaczone znakiem ☼) 47 112 113 114 118 122
Przyjaciele SAC i ci, co odeszli od Stowarzyszenia -- -- 7 8 8 8
Razem 471 559 587 601 612 619

b)W latach 2018-19 autor strony przeprowadził kwerendę materiałów zawartych w archiwum domu pallotyńskiego w Gdańsku (dom przy ul. Elżbietańskiej). Niezależnie od tego, przez cały rok, trwała kwerenda materiałów w Archiwum Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie. Szerokiemu badaniu poddawane były materiały, które autor strony pozyskał wcześniej w Archiwum Generalnym Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Rzymie, w Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu i w Archiwum Sekretariatu Prowincji Zwiastowania Pańskiego w Poznaniu. Wiele nowych informacji autor otrzymał od osób prywatnych i instytucji. Istniejące biogramy są systematycznie wzbogacane o fotografie, zarówno portretowe, jak i grupowe (sytuacyjne). Zdjęcia pochodzą głównie ze zbiorów Archiwum Prowincji Chrystusa Króla, ale i wielu osób prywatnych, którym pragnę jeszcze raz serdecznie podziękować

3. Zrealizowane plany z ubiegłych lat (zapowiadane i niezapowiadane)
a) Z dniem 12 stycznia 2015 r. zostały wymienione na stronie Liber mortuorum wszystkie dotychczasowe wersje życiorysów pallotynów polskich zmarłych do 2012 r. W ich miejsce wprowadzono biogramy zaczerpnięte z publikacji autora strony (Tylus Stanisław, Leksykon polskich pallotynów 1915-2012, Ząbki 2013). Inne kategorie pozostały bez zmian.
b) Zgodnie z zapowiedziami od sierpnia 2015 r. włączane są stopniowo do strony Liber mortuorum biogramy niemieckich pallotynów, działających przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich. Na chwilę obecną włączono biogramy 13 niemieckich pallotynów, umieszczając przy ich nazwisku symbol ✺.
c) Spośród nie sygnalizowanych wcześniej zmian na stronie Liber mortuorum pojawiła się od maja 2015 r. nowa grupa biogramów, to jest pallotyńskich sług Bożych spoza Polski. Obecnie w jej ramach można znaleźć 6 biogramów. Są to życiorysy: bł. Richarda Henkesa (†1945), bł. Elisabetty Sanny Porcu (†1857), Josefa Englinga (†1918), Josefa Kentenicha (†1968), Franza Reinischa (†1942) i bpa Heinricha Vietera (†1914).
d) Wśród nowych inicjatyw, nie sygnalizowanych wcześniej, należy wymienić dział Materiały źródłowe. Dział ma za zadanie poszerzać naszą wiedzę na temat życia i działalności zmarłego.
e) Dołączono również Miejsca spoczynku polskich pallotynów. Jest to alfabetyczny układ według miejsc pochówków, w których złożono zmarłych Współbraci. Obejmuje zarówno obszar Polski, jak i całego świata. Na końcu listy umieszczono też miejsca pochówków pallotynów z niemieckiej Prowincji Świętej Trójcy, spoczywających na ziemi polskiej, pallotynek i ekspallotynów. Pierwotna wersja została umieszczona 31 października 2015 r.
f) W styczniu 2016 r. umieszczono na stronie Liber mortuorum biogram ks. Antoniego Słomkowskiego †1982, kapłana archidiecezji gnieźnieńskiej, profesora i rektora KUL (i materiały źródłowe, którymi są jego wspomnienia na temat kontaktów z pallotynami), zapoczątkowując w ten sposób grupę przyjaciół SAC. Grupa aktualnie obejmuje 8 nazwisk i będzie ona stopniowo realizowana w najbliższych latach.
g) Uzupełniono i poszerzono biografie w kategorii Niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich i Pallotyńscy słudzy Boży spoza Polski. Kontynuowane będą dalsze prace nad uzupełnianiem i poszerzaniem dotychczasowych biogramów, bowiem kwerenda materiałów archiwalnych dostarcza wiele nowych i nieznanych do tej pory informacji.
h) Na początku 2016 r. dołączono do strony Liber mortuorum zestawienie chronologiczne, które zostało zatytułowane: Rocznice pallotyńskich wydarzeń przypadających w 2016 roku. Autor strony zestawił wydarzenia, jakie dokonały się w latach: 1916 (100 lat temu), 1941 (75 lat temu), 1966 (50 lat temu) i 1991 (25 lat temu). W 2020 r. w miejsce w.w. Rocznic pojawi się Kalendarium pallotyńskie.
i) Spośród innych planów na rok 2020 jawią się następujące: zakończenie Kalendarium dziejów Regii Miłosierdzia Bożego (1946-2019) i sporządzenie Historii domów pallotyńskich należących do Prowincji Chrystusa Króla.

5. Uwagi i prośba o materiały
Wszystkich zainteresowanych biogramami zmarłych pallotynów lub pallotynek proszę o ewentualne spostrzeżenia i uwagi dotyczące treści biogramu lub innych kwestii. Ponadto zachęcam Wszystkich do przekazywania fotografii, informacji lub materiałów (jeśli trzeba, oczywiście do zwrotu) na adres e-mailowy: stansac@wp.pl lub listownie na adres ks. dr Stanisław Tylus SAC, ul. Skaryszewska 12, 03-802 Warszawa.

Stroną techniczną Liber mortuorum już od 10 lat (od 2009r.) zajmuje się Pan Donat Jaroszewski. Za lata współpracy, cierpliwość i wszelaką pomoc w tym zakresie jestem Mu bardzo wdzięczny.

Warszawa 20 XI 2019
Stanisław Tylus SAC

Ksiądz dr Stanisław Tylus przy relikwiach św. Wincentego Pallottiego w kościele SS. Salvatore in Onda przy via dei Pettinari w Rzymie

Autor strony przy relikwiach św. Wincentego Pallottiego w kościele SS. Salvatore in Onda przy via dei Pettinari w Rzymie (8 XII 2014)





W Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu (7 II 2015)
30. rocznica święceń kapłańskich. Ołtarzew 10 V 2016 Księdza Stanisława Tylusa

30. rocznica święceń kapłańskich. Ołtarzew 10 V 2016. Od lewej księża: Waldemar Seremak, Jerzy Suchecki, Marian Kowalczyk, Tadeusz Pawłowski, Zbigniew Rembisz, Józef Targosz, Andrzej Majchrzak, Stanisław Tylus, Krzysztof Wojda, Kazimierz Szczepanik, Józef Nowak, Edward Grudziński, Wojciech Pietrzak, Edward Szram i br. Franciszek Dziczkiewicz

TYLUS STANISŁAW, LEKSYKON POLSKICH PALLOTYNÓW (1915-2012), APOSTOLICUM Ząbki – PALLOTTINUM Poznań 2013, ss. 694Leksykon polskich pallotynów 1915-2012

Publikacja Leksykon polskich pallotynów zawiera 356 biogramów polskich pallotynów zmarłych w latach 1915-2012. W książce został zastosowany układ alfabetyczny. Do biogramów zostały dołączone fotografie portretowe. Pod każdym biogramem została zamieszczona literatura, zawierająca bibliografię przedmiotową. Publikację zamyka indeks osobowy.

Podstawę źródłową niniejszej pracy stanowią akta osobowe zgromadzone w: Archiwum Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie, Archiwum Sekretariatu Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie, Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu, Archiwum Generalnym Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Rzymie i Archiwum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W pracy zostały uwzględnione „Wiadomości Polskiej Prowincji SAK” (do 1993), „Wiadomości Prowincji Chrystusa Króla” (1993-2012), „Annuntianda. Biuletyn Prowincji Zwiastowania Pańskiego SAK” (1994-2012). Pomocne okazały się katalogi stowarzyszenia i prowincji polskich, czasopisma wydawane przez pallotynów i kroniki poszczególnych domów. Nie bez znaczenia były również relacje ustne żyjących członków stowarzyszenia i przedstawicieli rodzin zmarłych.

Zmarli współbracia tworzyli pallotyńską historię i byli nieomal wszechobecni w wielu dziedzinach polskiej kultury XX-XXI w., np. w nauce, literaturze i wszelkiego rodzaju piśmiennictwie oraz w działalności edukacyjnej, wychowawczej i wydawniczej, a także w pracach na rzecz emigracji, misji i apostolstwa świeckich. Pośród nich są postacie bardzo znane, które wywarły duży wpływ na dzieje Kościoła polskiego, m.in.: ks. Alojzy Majewski, ks. Wojciech Turowski czy Sł. B. ks. Stanisław Szulmiński, albo przeszły do historii Polski dzięki wielkiej miłości do Ojczyzny, jak Bł. ks. Józef Stanek czy ks. Franciszek Cegiełka i wielu innych.

Jednak w Leksykonie znajdują się nie tylko ci najwięksi, ale wszyscy, którzy żyli i działali w polskich strukturach stowarzyszenia w kraju i poza nim. O każdym z nich, nawet najskromniejszym bracie, kleryku czy nowicjuszu, możemy dowiedzieć się wszystkiego, co można było wydobyć ze źródeł i opracowań.

Książka jest już niedostępna w sprzedaży.