Liber mortuorum

Księga zmarłych polskich pallotynów i pallotynek

Dziś, to jest 28 września 2020, mija rocznica śmierci:
br. Franciszek Kowalcze (†1982)
br. Andrzej Duda (†1983)
ks. Józef Bagiński (†1985)
ks. Józef Turecki (†1985)

Wczoraj, to jest 27.09.2020, miała miejsce rocznica śmierci:
ks. Antoni Pęksa (†1997)

W dniu jutrzejszym, to jest 29.09.2020, przypada rocznica śmierci:
ks. Czulak Kazimierz (†2019)

Ksiądz William Whitmee (1851-1909), ekonom, radca generalny, prokurator generalny, generał Stowarzyszenia 12 VIII 1896-7 X 1903, radca generalnyPROWINCJA IRLANDZKA

WHITMEE William (1851 – 1909), ksiądz, ekonom, radca generalny, prokurator generalny, generał Stowarzyszenia 12 VIII 1896 – 7 X 1903, radca generalny

Urodził się 16 XII 1851 w Norfolk (Anglia). W wieku 19 lat przeszedł z anglikanizmu na katolicyzm. Do Stowarzyszenia wstąpił w Ipswich w 1875. Pierwszą profesję złożył 2 II 1876. Studiował na Uniwersytecie Gregoriańskim w Rzymie i tam 27 X 1878 w kościele SS. Salvatore in Onda przyjął święcenia kapłańskie z rąk Raffaellego kard. Monaco la Valletta (†1896), wikariusza generalnego diecezji rzymskiej. Najpierw przez dwa lata pracował w Londynie, by potem powrócić do Rzymu i podjąć obowiązki ekonoma i wicerektora domu generalnego. Od 1884 przez 25 lat pracował w zarządzie generalnym. Był najpierw radcą a następnie prokuratorem (1890), biorąc czynny udział w tworzeniu placówek pallotyńskich w Kamerunie, Brazylii, Argentynie, Australii oraz Irlandii. Będąc radcą generalnym, przez wiele lat podejmował również obowiązki rektora domu przy kościele San Silvestro in Capite (od 1887). Tam urządził nabożeństwo pogrzebowe bł. Henryka Newmana (†1890). Whitmee był spowiednikiem Małgorzaty Sabaudzkiej, królowej Włoch (†1926).

Przyczynił się także do powstania i rozwoju sióstr założonych przez Wincentego Pallottiego (6 VI 1838), przez utworzenie o charakterze misyjnym Międzynarodowego Kolegium dla Sióstr w V 1891. Z tego Kolegium we IX 1892 pierwsza grupa sióstr (6 nowicjuszek) wyjechała na misje do Kamerunu, lecz wkrótce wróciła; z powodu napiętej sytuacji politycznej w Europie 25 IV 1895 dziewięć sióstr (2 profeski i 7 nowicjuszek) pochodzenia niemieckiego za zgodą przełożonej generalnej Raffaelli Castellani (†1898) przybyło do Limburga otwierając dom filialny oraz otrzymując od niej konstytucje rzymskich pallotynek, ale dostosowane do potrzeb misyjnych. Już 15 IV 1896 ponownie cztery siostry wyjechały z Niemiec do Kamerunu i założyły w tym roku domy w Kirbi i Marienbergu. W latach 1896-1915 pracowało tam 88 sióstr, z których 5 tam zmarło. Pierwsze konstytucje pallotynek zatwierdził w 1896 bp Limburga Karl Klein (†1898). Na pierwszej kapitule w V 1899 została wybrana pierwsza przełożona generalna s. Felicyta (do 1907). Dnia 4 XI 1901 siostry otrzymały zatwierdzenie na prawie diecezjalnym w diecezji Limburg (od bpa Dominikusa Willi O.Cist, †1913), jako Kongregacja Sióstr Misjonarek Apostolstwa Katolickiego. Tenże sam biskup poświęcił we wrześniu tego roku nowy dom generalny Marienborn w Limburgu. W 1909 siostry założyły dom w Rochdale k. Manchester w Anglii.

Na pierwszej Kapitule Generalnej został wybrany 12 VIII 1896 na generała Stowarzyszenia i pełnił ten urząd w latach 1896-1903. Priorytetem jego posługi, jako generała, była troska o rozwój wewnętrzny Stowarzyszenia – o wzrost ducha pokory i ofiary u współbraci; stąd w 1896 przeniesiono nowicjat z Masio do Rocca Priora, bliżej Rzymu i otwarto nowicjat i studentat w Tristeza w Brazylii. W tym okresie powstały nowe domy pallotyńskie w Brazylii (Tristeza {Theresopolis} i Santa Maria 1896, Arroio Grande i Giron Gonza {późn. Nova Treviso 1905} 1898, Nova Palma 1899, Silveira Martins 1900, Passo Fundo 1902, Cruz Alta i Villa Ricca 1903), Kamerunie (Douala 1898, Gross Batanga 1900, Yaoundé 1901), Chile (ponownie Valparaiso 1900), Niemczech (Limburg – nowy dom 1898, Vallendar 1900), Argentynie (Suipacha 1901, Capilla del Senor 1902), Australii (Beagle Bay i Broome 1901), USA (Hammonton 1901), Włoszech (Rzym – via Camilluccia – dom generalatu 1901, Gaeta 1903), Anglii (Londyn – kościół św. Bonifacego dla emigracji niemieckiej 1903). W 1903 opiekę duszpasterską nad Anglikami i Włochami w Luzernie w Szwajcarii pełnił ks. Sebastian Gemmel, a w roku następnym przejął ją ks. Federico Walter (†1944), którego jeszcze tego roku odwołano do Rzymu.

Druga Kapituła Generalna za zgodą Stolicy Apostolskiej rozpoczęła się rok później, 4 X 1903 w domu przy kościele San Silvestro in Capite w Rzymie. Przeredagowała Konstytucje Stowarzyszenia dostosowując je do nowo wydanego prawa kościelnego. Zajęła się problemem profesji, opowiadając się ostatecznie w głosowaniu za przyrzeczeniami (za ślubami były trzy 3 na 19 wszystkich). Whitmee po zakończeniu kadencji generała został wybrany na II Kapitule Generalnej radcą generalnym i pełnił ten urząd do śmierci. Mieszkał w domu przy San Silvestro in Capite, gdzie zaczął budować podziemną kryptę, ukończoną już po jego śmierci. Jeszcze w VIII 1908 przybył z Rzymu do Thurles w Irlandii i otrzymał od abpa Cashel Thomasa Fennellya (†1927), pozwolenie na założenie pierwszego domu pallotyńskiego w tym kraju. W X 1908 Rada Generalna Stowarzyszenia pozwoliła na erygowanie domu w Thurles, zaś w grudniu tegoż roku na oficjalne otwarcie domu nowicjatu w tym miejscu. Zmarł w Rzymie 27 III 1909. Spoczywa na cmentarzu Campo Verano. Jest autorem książki Lent and Holy Week in Rome (Roma 1896).

Fotografia: Hettenkofer Johannes, Piae Societatis Missionum brevis notitia historia, Roma 1906, 75
Oprac.: ks. Stanisław Tylus SAC
Ostatnio zmodyfikowano: 16 stycznia 2012 (uzupełniono 12 lipca 2015)


Indeks zmarłych według daty śmierci

Alfabetyczny indeks zmarłych

Indeks zmarłych z podziałem na lata śmierci

Miejsca spoczynku polskich pallotynów wraz ze zdjęciami


Ci, co odeszli ze Stowarzyszenia

Więzi Kardynała Franciszka Macharskiego z pallotynami


Rocznice pallotyńskich wydarzeń

Ks. Stanisław Jurkowski SAC, duszpasterz polonijny we Francji

Bereza Kartuska
Suchary

Indeksy i biogramy sporządził ks. Stanisław Tylus SAC
Kontakt: stansac@wp.pl
Stan z 4 marca 2020

Wszelkie prawa zastrzeżone! Kopiowanie, powielanie i wykorzystywanie tekstów i fotografii bez zgody autora strony jest zabronione.

Ostatnie zmiany
Nowe biogramy
-(od I 2020):br. Cuper Jan (†18 II 2020), ks. Kobielus Stanisław (†3 I 2020)

-(2019):ks. Biernacki Andrzej (†23 XII 2018), ks. Czulak Kazimierz (†29 IX 2019), s. Gumul Martyna (†9 IX 2019), bp Orszulik Alojzy (†21 II 2019), s. Rataj Majola (†6 XI 2018), s. Sitarz Władysława (†27 IV 2019), s. Stachnik Estera (†20 IX 2019), s. Szaniawska Helena (†22 VII 2019), ks. Świerkosz Józef (†20 XII 2018), bp Thennatt Thomas (†14 XII 2018), s. Waszczeniuk Jadwiga (†17 XI 2018), ks. Wezdeckij Witalij (†24 VIII 2019), br. Wojciechowski Tadeusz (†12 XII 2019).

-(2018): br. Bandoszek Jan (†28 VII 2018), s. Joniec Speransa (†11 II 2018), ks. Kusznir Bogdan (†26 VIII 2018), ks. Maj Jerzy (†24 VI 2018), s. Matula Teresa (†1 VI 2018), ks. Płonka Tadeusz (†24 VIII 2018), bp Walter Konrad (†20 IX 2018).

Liber mortuorum w 2020 r. Przeszłość i przyszłość

1. Krótka historia strony Liber mortuorum
a) Pierwsze biogramy zmarłych pallotynów ukazały się na stronie internetowej WSD Ołtarzew w styczniu 2007 r. Autorem ich był ks. Janusz Dyl SAC, który tworzył je pod niezrealizowaną przez niego „Księgę zmarłych pallotynów”. W maju 2009 r., wraz z przebudową strony internetowej, zostały one zastąpione życiorysami, które również pochodziły z książki ks. Dyla pt. Pallotyni w Polsce w latach 1907-1947, Lublin 2001, s. 397-475. Te krótkie biogramy zostały doprowadzone do lat 1998-99 (nie były też kompletne i nie uwzględniały członków Regii Miłosierdzia Bożego). Od tego czasu ks. Stanisław Tylus SAC sporządził Indeks zmarłych według daty śmierci i dołączył wszystkie brakujące życiorysy zarówno z obu polskich prowincji, jak i Regii Miłosierdzia Bożego. Na stronie Seminarium ołtarzewskiego biogramy te istniały do 2013 r.
b) Nowe, obecnie istniejące biogramy zmarłych pallotynów, zostały napisane przez ks. Stanisława Tylusa SAC. W 2011 r. zostały one umieszczone na stronie http://www.pallotyni.pl, pod nazwą LIBER MORTUORUM. Początkowo były to tylko biogramy polskich pallotynów i przełożonych generalnych Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego oraz życiorysy pallotynek. Poszerzona i poprawiona ich wersja (ale bez pallotynek i przełożonych generalnych pallotynów) została opublikowana drukiem (Tylus Stanisław, Leksykon polskich pallotynów 1915-2012, Ząbki 2013, ss. 694).
c) W latach 2013-15 strona Liber mortuorum (http://pallotyni.eu/Liber.mortuorum/zmarli_index.php) została poszerzona o życiorysy pallotynów i pallotynek pochodzenia polskiego oraz ekspallotynów, którzy zmarli jako księża diecezjalni lub w innym instytucie życia zakonnego. Od listopada 2014 r. dołączone zostały też biogramy pallotynek pracujących w Polsce lub pochodzących z terenów polskich, jak również ich przełożone generalne. W 2015 r. rozszerzono zakres przedmiotowy strony o nowe kategorie: Słudzy Boży spoza Polski i Niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich. Niezależnie od tego uaktualniane były kategorie Polskich pallotynów i Pallotynek, którzy odeszli do wieczności w okresie lat 2013-15. W celu szybszego znalezienia poszukiwanego biogramu przemodelowano Indeks zmarłych według daty śmierci oraz sporządzono nowy Alfabetyczny indeks zmarłych oraz Indeks zmarłych z podziałem na lata śmierci.
d) W listopadzie 2017 r. strona została umieszczona w domenie https://LiberMortuorum.pl/ skąd jej zawartość jest dostępna w serwisach takich jak: http://www.pallotyni.pl, http://sac.org.pl
e) W 2015 r. strona Liber mortuorum aktualizowana była kilkanaście razy. Pojawiło się na niej 88 nowych biogramów, głównie pallotynek (65). Tego roku, praktycznie w 50% istniejących biogramów, zostały wprowadzone liczne uzupełnienia i poszerzenia, a także poprawiono zauważone błędy. Zmiany w poszczególnych biogramach sygnalizowane są informacjami naniesionymi pod konkretnym biogramem. Pod określeniem Zmienione lub Uzupełnione biogramy autor ma na myśli nie tylko istotną lub większą partię zmian, ale i pewne drobne informacje, które pojawiały się niezależnie od ich zaznaczenia. W 2016 r. dodano 28 nowych biogramów, zaś w 2017 r. pojawiło się 14 biogramów.

2. Stan aktualny biogramów
a) W latach 2018-20 strona Liber mortuorum poszerzyła się o 22 nowych biogramów. W grupie Polskich pallotynów i Pallotynek znalazły się następujące biogramy: s. Speransa Joniec (†11 II 2018), s. Teresa Matula (†1 VI 2018), ks. Jerzy Maj (†24 VI 2018) , br. Jan Bandoszek (†28 VII 2018) , ks. Tadeusz Płonka (†24 VIII 2018) , ks. Bogdan Kusznir (†26 VIII 2018) , s. Majola Rataj (†6 XI 2018) , s. Jadwiga Waszczeniuk (†17 XI 2018) , ks. Józef Świerkosz (†20 XII 2018) , ks. Andrzej Biernacki (†23 XII 2018) , s. Władysława Sitarz (†27 IV 2019) , s. Helena Szaniawska (†22 VII 2019) , ks. Witalij Wezdeckij (†24 VIII 2019) , s. Martyna Gumul (†9 IX 2019) , s. Estera Stachnik (†20 IX 2019) i ks. Kazimierz Czulak (†29 IX 2019), br. Tadeusz Wojciechowski (†12 XII 2019) i ks. Stanisław Kobielus (†3 I 2020) oraz br. Jan Cuper (†18 II 2020). Grupę Przełożonych Generalnych i pallotyńskich biskupów reprezentują: bp Konrad Walter (†20 IX 2018), bp Thomas Thennatt (†14 XII 2018) i bp Alojzy Orszulik (†21 II 2019) .

Tabela. Stan aktualny biogramów na koniec grudnia 2014-2020 r.
Kategorie pallotyńskich biogramów

XII
2014

XII
2015

XII
2016

XII
2017

XII
2018

XII
2019

2020
Polscy pallotyni 368 377 387 395 401 404 +2
Pallotyni polskiego pochodzenia (*) 14 16 18 18 18 18  
Przełożeni generalni i biskupi 19 19 20 22 23 25  
Słudzy Boży spoza Polski -- 5 6 6 6 6  
Niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich (✺) -- 7 11 13 13 13  
Ekspallotyni (**) 23 23 25 25 25 25  
Pallotynki (przełożone generalne i siostry pracujące w Polsce lub pochodzące z terenów polskich zostały oznaczone znakiem ☼) 47 112 113 114 118 122  
Przyjaciele SAC i ci, co odeszli od Stowarzyszenia -- -- 7 8 8 8  
Razem 471 559 587 601 612 621 +2

b) W latach 2018-19 autor strony przeprowadził kwerendę materiałów zawartych w archiwum domu pallotyńskiego w Gdańsku (dom przy ul. Elżbietańskiej). Niezależnie od tego, trwała kwerenda materiałów w Archiwum Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie. Szerokiemu badaniu poddawane były materiały, które autor strony pozyskał wcześniej w Archiwum Generalnym Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Rzymie, w Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu i w Archiwum Sekretariatu Prowincji Zwiastowania Pańskiego w Poznaniu. Wiele nowych informacji autor otrzymał od osób prywatnych i instytucji. Istniejące biogramy są systematycznie wzbogacane o fotografie, zarówno portretowe, jak i grupowe (sytuacyjne). Zdjęcia pochodzą głównie ze zbiorów Archiwum Prowincji Chrystusa Króla, ale i wielu osób prywatnych, którym pragnę jeszcze raz serdecznie podziękować

3. Zrealizowane plany z ubiegłych lat (zapowiadane i niezapowiadane)
a) Z dniem 12 stycznia 2015 r. zostały wymienione na stronie Liber mortuorum wszystkie dotychczasowe wersje życiorysów pallotynów polskich zmarłych do 2012 r. W ich miejsce wprowadzono biogramy zaczerpnięte z publikacji autora strony (Tylus Stanisław, Leksykon polskich pallotynów 1915-2012, Ząbki 2013). Inne kategorie pozostały bez zmian.
b) Zgodnie z zapowiedziami od sierpnia 2015 r. włączane są stopniowo do strony Liber mortuorum biogramy niemieckich pallotynów, działających przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich. Na chwilę obecną włączono biogramy 13 niemieckich pallotynów, umieszczając przy ich nazwisku symbol ✺.
c) Spośród nie sygnalizowanych wcześniej zmian na stronie Liber mortuorum pojawiła się od maja 2015 r. nowa grupa biogramów, to jest pallotyńskich sług Bożych spoza Polski. Obecnie w jej ramach można znaleźć 6 biogramów. Są to życiorysy: bł. Richarda Henkesa (†1945), bł. Elisabetty Sanny Porcu (†1857), Josefa Englinga (†1918), Josefa Kentenicha (†1968), Franza Reinischa (†1942) i bpa Heinricha Vietera (†1914).
d) Wśród nowych inicjatyw, nie sygnalizowanych wcześniej, należy wymienić dział Materiały źródłowe. Dział ma za zadanie poszerzać naszą wiedzę na temat życia i działalności zmarłego.
e) Dołączono również Miejsca spoczynku polskich pallotynów. Jest to alfabetyczny układ według miejsc pochówków, w których złożono zmarłych Współbraci. Obejmuje zarówno obszar Polski, jak i całego świata. Na końcu listy umieszczono też miejsca pochówków pallotynów z niemieckiej Prowincji Świętej Trójcy, spoczywających na ziemi polskiej, pallotynek i ekspallotynów. Pierwotna wersja została umieszczona 31 października 2015 r.
f) W styczniu 2016 r. umieszczono na stronie Liber mortuorum biogram ks. Antoniego Słomkowskiego †1982, kapłana archidiecezji gnieźnieńskiej, profesora i rektora KUL (i materiały źródłowe, którymi są jego wspomnienia na temat kontaktów z pallotynami), zapoczątkowując w ten sposób grupę przyjaciół SAC. Grupa aktualnie obejmuje 8 nazwisk i będzie ona stopniowo realizowana w najbliższych latach.
g) Uzupełniono i poszerzono biografie w kategorii Niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich i Pallotyńscy słudzy Boży spoza Polski. Kontynuowane będą dalsze prace nad uzupełnianiem i poszerzaniem dotychczasowych biogramów, bowiem kwerenda materiałów archiwalnych dostarcza wiele nowych i nieznanych do tej pory informacji.
h) Na początku 2016 r. dołączono do strony Liber mortuorum zestawienie chronologiczne, które zostało zatytułowane: Rocznice pallotyńskich wydarzeń przypadających w 2016 roku. Autor strony zestawił wydarzenia, jakie dokonały się w latach: 1916 (100 lat temu), 1941 (75 lat temu), 1966 (50 lat temu) i 1991 (25 lat temu). W 2020 r. w miejsce w.w. Rocznic pojawi się Kalendarium pallotyńskie, które autor systematycznie publikuje na swoim profilu FB - https://www.facebook.com/profile.php?id=100012227057005.
i) Spośród innych planów na rok 2020 jawią się następujące: zakończenie Kalendarium dziejów Regii Miłosierdzia Bożego (1946-2019) i sporządzenie Historii domów pallotyńskich należących do Prowincji Chrystusa Króla.

5. Uwagi i prośba o materiały
Wszystkich zainteresowanych biogramami zmarłych pallotynów lub pallotynek proszę o ewentualne spostrzeżenia i uwagi dotyczące treści biogramu lub innych kwestii. Ponadto zachęcam Wszystkich do przekazywania fotografii, informacji lub materiałów (jeśli trzeba, oczywiście do zwrotu) na adres e-mailowy: stansac@wp.pl lub listownie na adres: Pallotyński Instytut Historyczny, ul. Skaryszewska 12, 03-802 Warszawa.

Stroną techniczną Liber mortuorum już od 11 lat (od 2009 r.) zajmuje się Pan Donat Jaroszewski. Za lata współpracy, cierpliwość i wszelaką pomoc w tym zakresie jestem Mu bardzo wdzięczny.

Warszawa 4 III 2020
Stanisław Tylus SAC

Ksiądz dr Stanisław Tylus przy relikwiach św. Wincentego Pallottiego w kościele SS. Salvatore in Onda przy via dei Pettinari w Rzymie

Autor strony przy relikwiach św. Wincentego Pallottiego w kościele SS. Salvatore in Onda przy via dei Pettinari w Rzymie (8 XII 2014)





W Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu (7 II 2015)
30. rocznica święceń kapłańskich. Ołtarzew 10 V 2016 Księdza Stanisława Tylusa

30. rocznica święceń kapłańskich. Ołtarzew 10 V 2016. Od lewej księża: Waldemar Seremak, Jerzy Suchecki, Marian Kowalczyk, Tadeusz Pawłowski, Zbigniew Rembisz, Józef Targosz, Andrzej Majchrzak, Stanisław Tylus, Krzysztof Wojda, Kazimierz Szczepanik, Józef Nowak, Edward Grudziński, Wojciech Pietrzak, Edward Szram i br. Franciszek Dziczkiewicz

TYLUS STANISŁAW, LEKSYKON POLSKICH PALLOTYNÓW (1915-2012), APOSTOLICUM Ząbki – PALLOTTINUM Poznań 2013, ss. 694Leksykon polskich pallotynów 1915-2012

Publikacja Leksykon polskich pallotynów zawiera 356 biogramów polskich pallotynów zmarłych w latach 1915-2012. W książce został zastosowany układ alfabetyczny. Do biogramów zostały dołączone fotografie portretowe. Pod każdym biogramem została zamieszczona literatura, zawierająca bibliografię przedmiotową. Publikację zamyka indeks osobowy.

Podstawę źródłową niniejszej pracy stanowią akta osobowe zgromadzone w: Archiwum Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie, Archiwum Sekretariatu Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie, Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu, Archiwum Generalnym Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Rzymie i Archiwum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W pracy zostały uwzględnione „Wiadomości Polskiej Prowincji SAK” (do 1993), „Wiadomości Prowincji Chrystusa Króla” (1993-2012), „Annuntianda. Biuletyn Prowincji Zwiastowania Pańskiego SAK” (1994-2012). Pomocne okazały się katalogi stowarzyszenia i prowincji polskich, czasopisma wydawane przez pallotynów i kroniki poszczególnych domów. Nie bez znaczenia były również relacje ustne żyjących członków stowarzyszenia i przedstawicieli rodzin zmarłych.

Zmarli współbracia tworzyli pallotyńską historię i byli nieomal wszechobecni w wielu dziedzinach polskiej kultury XX-XXI w., np. w nauce, literaturze i wszelkiego rodzaju piśmiennictwie oraz w działalności edukacyjnej, wychowawczej i wydawniczej, a także w pracach na rzecz emigracji, misji i apostolstwa świeckich. Pośród nich są postacie bardzo znane, które wywarły duży wpływ na dzieje Kościoła polskiego, m.in.: ks. Alojzy Majewski, ks. Wojciech Turowski czy Sł. B. ks. Stanisław Szulmiński, albo przeszły do historii Polski dzięki wielkiej miłości do Ojczyzny, jak Bł. ks. Józef Stanek czy ks. Franciszek Cegiełka i wielu innych.

Jednak w Leksykonie znajdują się nie tylko ci najwięksi, ale wszyscy, którzy żyli i działali w polskich strukturach stowarzyszenia w kraju i poza nim. O każdym z nich, nawet najskromniejszym bracie, kleryku czy nowicjuszu, możemy dowiedzieć się wszystkiego, co można było wydobyć ze źródeł i opracowań.

Książka jest już niedostępna w sprzedaży.