Liber mortuorum

Księga zmarłych polskich pallotynów i pallotynek

Dziś, to jest 15 listopada 2019, mija rocznica śmierci:
ks. Wacław Markowski (†1976)
ks. Leszek Solakiewicz (†1991) **
ks. Stanisław Płoński (†1995)

Wczoraj, to jest 14.11.2019, miała miejsce rocznica śmierci:
br. Franciszek Chaciński (†1939)
ks. Karol Kurek (†1949)

W dniu jutrzejszym, to jest 16.11.2019, przypada rocznica śmierci:
ks. Boniface Haguminshuti (†2010)

PROWINCJA TRÓJCY ŚWIĘTEJ

VIETER Gerhard Heinrich (1853 – 1914), niemiecki pallotyn, przełożony pallotyńskiej misji w Brazylii, biskup i pierwszy wikariusz apostolski w Kamerunie (Yaoundé), sługa Boży


Urodził się 13 II 1853 w ubogiej rodzinie, w Cappenbergu (ob. dzielnica miasta Selm w Nadrenii Północnej-Westfalii). W 1883 wstąpił do Stowarzyszenia w Masio we Włoszech. W latach 1884-87 studiował teologię na Papieskim Uniwersytecie Gregoriańskim. Pierwszą profesję złożył 2 II 1886. W Rzymie 8 V 1887 przyjął święcenia kapłańskie. Po ukończeniu studiów powierzono mu funkcję rektora kolegium św. Patryka w Masio.

27 XII 1889 Rada Generalna Stowarzyszenia ustanowiła ks. Vietera przełożonym pallotyńskiej misji w Brazylii, która koncentrowała się na duszpasterstwie wśród włoskich emigrantów. Swoją siedzibę ks. Vieter ustanowił w Caxias. Kiedy 18 III 1890 otwarto w Kamerunie, ówczesnej kolonii niemieckiej, nową prefekturę apostolską, powierzono ją pallotynom, a Vietera ogłoszono pierwszym prefektem apostolskim Kamerunu. 25 X tr. Vieter dotarł do swego terytorium, w pierwszej grupie misjonarzy pallotyńskich. Był w niej ks. Georg Walter (†1939), 5 braci i jeden seminarzysta (Joseph Klosterknecht †1891). Zbudowali oni dom i kaplicę w Marienbergu, gdzie 8 XII 1890 odprawili Mszę i oddali Kamerun pod opiekę Królowej Apostołów. W następnym roku założyli kolejne dwie stacje misyjne w Edea i Kribi, a w 1894 na górze Engelberg. Z 1896 mamy sprawozdanie z pracy misyjnej ks. Vietera, które złożył z okazji swego udziału w I Kapitule Generalnej. Według niego w 1890 było 5 katolików, a po sześciu latach ich liczba wzrosła do 1200, nie licząc tych, którym udzielono chrztu w momencie śmierci. W ciągu sześciu lat zmarło trzech księży, kleryk i czterech braci, a niektórzy z misjonarzy musieli ze względów zdrowotnych powrócić do Europy. W 1898 ks. Vieter przeniósł swą siedzibę do Douala, gdzie zbudował dom, szkołę i duży kościół pw. św. Apostołów Piotra i Pawła, a w 1899 dom dla pallotynek. Nie brakowało mu też problemów i później – np. spalenie szkoły w Marienbergu, zniszczenie stacji misyjnej w Kribi przez rozbójniczy szczep Palu i śmierć kolejnych misjonarzy (m.in. br. Ossowski Ignaz (†9 I 1903). Nowe stacje misyjne powstały w Gross Batanga (1900), Yaoundé (†1901). Na misjach w Kamerunie, w stacji nadbrzeżnej Kribi, przebywał w latach 1902-06 ks. Alojzy Majewski.

W 1903 Vieter wziął udział w II Kapitule Generalnej, po której pozostał przez kilka miesięcy w Niemczech, aby podratować zdrowie i zebrać ofiary na misje. 2 I 1905 podniesiono status prefektury apostolskiej Kamerunu do rangi wikariatu apostolskiego, a Vietera mianowano pierwszym wikariuszem apostolskim Kamerunu oraz biskupem tytularnym Paraetonium. 22 I 1905 otrzymał konsekrację biskupią w kościele katedralnym w Limburgu. Głównym konsekratorem był Dominikus Willi OCist., bp Limburga. Po konsekracji powrócił do Kamerunu. Wikariat posiadał wtedy 7 stacji, ok. 4000 neofitów i 1300 katechumenów. W 1906 zwołał do Douali pierwszy synod, który ujednolicił normy postępowania w wikariacie, spisując w 21 rozdziałach. Synod trwał od 26 do 28 IX. Po tym okresie powstały kolejne stacje misyjne w Ikassa (1906), Maria Einsiedeln k. Engelbergu (1907), gdzie otwarto szkołę dla kształcenia katechistów i księży spośród ludności tubylczej, Victoria (1908) i Ngovayang (1909).

Pod koniec 1909 wikariat liczył 11 stacji, 23 księży, 27 braci, 20 sióstr, 88 szkół z 6362 uczniami, 11 609 katolików i 4989 katechumenów. Dane te pochodzą z wizytacji generalnej, którą przeprowadził w imieniu przełożonego generalnego Stowarzyszenia ks. Karl Högn (†1939) i sprawozdania, jakie złożył sam Vieter na III Kapitule Generalnej. Po kapitule Vieter udał się do Niemiec, skąd przybył do Braniewa i Olsztyna, głosząc kazania i zbierając ofiary na pallotyńskie misje, również na organizujące się polskie domy Stowarzyszenia, w Antoniówce i Wadowicach. 10 VII 1910 odpłynął okrętem do Kamerunu.

16 VII 1913 zamianowano Vieterowi koadiutora w osobie ks. Franziskusa Hennemanna SAC. On zaś w tym czasie, ze względu na pogarszające się zdrowie, wyjechał do Europy, stąd konsekrację koadiutora odłożono do jego powrotu, co nastąpiło 26 IV 1914 w katedrze w Douala.

Pod koniec życia Vieter był już wyczerpany psychicznie oraz osłabiony chorobami tropikalnymi. Od dłuższego już czasu cierpiał na serce, a w ostatnim czasie chorował na wodną puchlinę. Zmarł nagle 7 XI 1914 w swoim pałacu biskupim w Yaoundé. W tym mieście został też pochowany.

W związku ze stuleciem założenia wikariatu apostolskiego w Kamerunie oraz świeceń biskupich Vietera, rozpoczęto w Kamerunie w 2005 jego proces beatyfikacyjny.

Biskup Vieter, to „postać apostoła o żelaznej energii i niezmordowanej gorliwości, o pobożności i pokorze godnej podziwu. [To] mąż w całej pełni apostolski, który przybywając na misje zastał tylko pięciu katolików, a po 24 latach owocnej pracy pozostawił 30 000 wiernych i 18 000 katechumenów” (list prefekta Kongregacji Rozkrzewiania Wiary). Gubernator kolonii kameruńskiej dr Karl Ebermeir nazwał Vietera „wiernym synem Kościoła katolickiego, dobrym pasterzem swej owczarni, kochanym i szanowanym zwierzchnikiem, założycielem ludu chrześcijańskiego na ziemi afrykańskiej, człowiekiem szlachetnym o złotym sercu i wesołym usposobieniu, z miłym, roztropnym i pociągającym charakterem” (Jan Hettenkofer, Historia Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego, s. 265).



Fotografia górna: H. Vieter, Hettenkofer I., Piae Societatis Missionum brevis notitia historia, R 1906, 88
Fotografia dolna: Pallotyni z wikariatu apostolskiego H. Vietera, Douala. Ks. Alojzy Majewski 4. z prawej, Łukiewski 4
Oprac.: ks. Stanisław Tylus SAC
Ostatnio zmodyfikowano: 6 listopada 2016


Indeks zmarłych według daty śmierci

Alfabetyczny indeks zmarłych

Indeks zmarłych z podziałem na lata śmierci

Miejsca spoczynku polskich pallotynów wraz ze zdjęciami


Ci, co odeszli ze Stowarzyszenia

Więzi Kardynała Franciszka Macharskiego z pallotynami


Rocznice pallotyńskich wydarzeń

Ks. Stanisław Jurkowski SAC, duszpasterz polonijny we Francji

Bereza Kartuska
Suchary

Indeksy i biogramy sporządził ks. Stanisław Tylus SAC
Kontakt: stansac@wp.pl
Stan z 6 listopada 2019

Wszelkie prawa zastrzeżone! Kopiowanie, powielanie i wykorzystywanie tekstów i fotografii bez zgody autora strony jest zabronione.

Ostatnie zmiany
Nowe biogramy
-(od I 2019):ks. Biernacki Andrzej (†23 XII 2018), ks. Czulak Kazimierz (†29 IX 2019), s. Gumul Martyna (†9 IX 2019), s. Rataj Majola (†6 XI 2018), bp Orszulik Alojzy (†21 II 2019), s. Sitarz Władysława (†27 IV 2019), s. Stachnik Estera (†20 IX 2019), s. Szaniawska Helena (†22 VII 2019), ks. Świerkosz Józef (†20 XII 2018), s. Waszczeniuk Jadwiga (†17 XI 2018), ks. Wezdeckij Witalij (†24 VIII 2019)

-(od I 2018): br. Bandoszek Jan (†28 VII 2018), s. Joniec Speransa (†11 II 2018), ks. Kusznir Bogdan (†26 VIII 2018), ks. Maj Jerzy (†24 VI 2018), s. Matula Teresa (†1 VI 2018), ks. Płonka Tadeusz (†24 VIII 2018), bp Walter Konrad (†20 IX 2018).

Liber mortuorum w 2019 r. Przeszłość i przyszłość

1. Krótka historia strony Liber mortuorum
a) Pierwsze biogramy zmarłych pallotynów ukazały się na stronie internetowej WSD Ołtarzew w styczniu 2007 r. Autorem ich był ks. Janusz Dyl SAC, który tworzył je pod niezrealizowaną Księgę zmarłych pallotynów. W maju 2009 r., wraz z przebudową strony internetowej, zostały one zastąpione życiorysami, które również pochodziły z książki ks. Dyla pt. Pallotyni w Polsce w latach 1907-1947, Lublin 2001, s. 397-475. Te krótkie biogramy zostały doprowadzone do lat 1998-99 (nie były też kompletne i nie uwzględniały członków Regii Miłosierdzia Bożego). Od tego czasu ks. Stanisław Tylus SAC sporządził Indeks zmarłych według daty śmierci i dołączył wszystkie brakujące życiorysy zarówno z obu polskich prowincji, jak i Regii Miłosierdzia Bożego. Na stronie seminarium ołtarzewskiego biogramy te istniały do 2013 r.
b) Nowe, obecnie istniejące biogramy zmarłych pallotynów, zostały sporządzone przez ks. Stanisława Tylusa SAC. W 2011 r. zostały one umieszczone na stronie http://www.pallotyni.pl pod nazwą LIBER MORTUORUM. Początkowo były to tylko biogramy polskich pallotynów i przełożonych generalnych Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego oraz życiorysy pallotynek. Poszerzona i poprawiona ich wersja (ale bez pallotynek i przełożonych generalnych pallotynów) została opublikowana drukiem (Tylus Stanisław, Leksykon polskich pallotynów 1915-2012, Ząbki 2013, ss. 694).
c) W latach 2013-15 strona Liber mortuorum (http://pallotyni.eu/Liber.mortuorum/zmarli_index.php) została poszerzona o życiorysy pallotynów i pallotynek pochodzenia polskiego oraz ekspallotynów, którzy zmarli jako księża diecezjalni lub w innym instytucie życia zakonnego. Od XI 2014 r. dołączone zostały też biogramy pallotynek pracujących w Polsce lub pochodzących z terenów polskich, jak również ich przełożone generalne. W 2015 r. rozszerzono zakres przedmiotowy strony o nowe kategorie: Słudzy Boży spoza Polski i niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich. Niezależnie od tego uaktualniane były kategorie polskich pallotynów i pallotynek, którzy odeszli do wieczności w okresie lat 2013-15. W celu szybszego znalezienia poszukiwanego biogramu przemodelowano Indeks zmarłych według daty śmierci oraz sporządzono nowy Alfabetyczny indeks zmarłych oraz Indeks zmarłych z podziałem na lata śmierci.
d) W listopadzie 2017 roku, strona została umieszczona w domenie https://LiberMortuorum.pl/ skąd jej zawartość jest dostęna w serwisach takich jak: http://www.pallotyni.pl, http://sac.org.pl

2. Stan aktualny biogramów
a) W 2014 roku strona Liber mortuorum aktualizowana była kilkanaście razy. Pojawiło się na niej 86 nowych biogramów, głównie pallotynek (65). W grupie polskich pallotynów znalazły się nowe biogramy: ks. Stanisława Wojtyły (†17 IV 2015), ks. Wendelina Macieja Rysia (†7 VIII 2015), ks. Feliksa Folejewskiego (†22 IX 2015), ks. Łukasza Śleziaka (†4 XI 2015), ks. Czesława Herlendera (†11 XII 2015), ks. Krzysztofa Syrka (†22 XII 2015) i ks. Łukasza Ciupy (†29 XII 2015). Pallotynów polskiego pochodzenia reprezentują: br. Gerhard Nowak (†31 III 1976) i br. Eduard Ossowski (†14 I 1944). Z pallotynek odeszły do wieczności: s. Judyta Bilicka (†2 I 2015), s. Kazimiera Jurek (†22 I 2015), s. Gaudencja Raczoń (†14 II 2015) i s. Gerarda Kitlas (†5 X 2015).
b) W 2015 r., praktycznie w 50% istniejących biogramów, zostały wprowadzone liczne uzupełnienia i poszerzenia, a także poprawiono zauważone błędy. Zmiany w poszczególnych biogramach sygnalizowane są informacjami naniesionymi zarówno pod konkretnym biogramem jak i na pasku: Ostatnie zmiany (w dwóch kategoriach: Nowe biogramy – Od VII 2015 r. i Od I 2016 r. oraz Zmienione lub uzupełnione biogramy – Od VII 2015 r. i Od I 2016 r.). Pod określeniem Zmienione lub uzupełnione biogramy autor ma na myśli raczej istotną lub większą partię zmian, niż tylko pewne drobne informacje, które pojawiają się niezależnie od ich zaznaczenia.
c) W 2016 roku dodano 30 nowych biogramów, zaś w 2017r. dodano 13 biogramów.

Stan aktualny biogramów na koniec grudnia 2014, 2015, 2016 oraz 2017r.
Kategorie pallotyńskich biogramów XII 2014 XII 2015 2016 2017
Polscy pallotyni 368 375 +10 +10
Pallotyni polskiego pochodzenia (*) 14 16 +2 --
Przełożeni generalni i biskupi 19 19 +1 +3
Słudzy Boży spoza Polski -- 5 +1 --
Niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich (✺) -- 7 +4 --
Ekspallotyni (**) 23 23 +2 --
Pallotynki (przełożone generalne i siostry pracujące w Polsce lub pochodzące z terenów polskich zostały oznaczone znakiem ☼) 47 112 -- --
Przyjaciele SAC i ci, co odeszli od Stowarzyszenia -- -- +7 --
Razem 471 557 587 600

c) W 2015 roku autor strony przeprowadził kwerendę materiałów w Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu i w archiwum domu pallotyńskiego w Osny (8 I – 8 II 2015). W kraju wykorzystał częściowo materiały zawarte w archiwum domu pallotyńskiego w Gdańsku (dom przy ul. Elżbietańskiej, VIII 2015). Niezależnie od tego, przez cały rok, trwała kwerenda materiałów w Archiwum Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie. Szerokiemu badaniu poddawane były materiały, które autor strony pozyskał wcześniej w Archiwum Generalnym Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Rzymie, w Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu i w Archiwum Sekretariatu Prowincji Zwiastowania Pańskiego w Poznaniu. Wiele nowych informacji autor otrzymał od osób prywatnych i instytucji, m.in. np. od: ks. dra Damiana Bednarskiego z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Jana Ptaka z KUL, p. Izabeli Pankowskiej, p. Mieczysława i Domiceli Wardynszkiewiczów czy od pallotynek z Gdańska (ul. Malczewskiego). Istniejące biogramy są systematycznie wzbogacane o fotografie, zarówno portretowe, jak i grupowe (sytuacyjne). Zdjęcia pochodzą głównie ze zbiorów Archiwum Prowincji Chrystusa Króla, ale i wielu osób prywatnych, którym pragnę jeszcze raz serdecznie podziękować.

3. Zrealizowane plany z ubiegłych lat (zapowiadane i niezapowiadane)
a) Z dniem 12 I 2015 r. zostały wymienione na stronie Liber mortuorum wszystkie dotychczasowe wersje życiorysów pallotynów polskich zmarłych do 2012 r. W ich miejsce wprowadzono biogramy zaczerpnięte z publikacji autora strony (Tylus Stanisław, Leksykon polskich pallotynów 1915-2012, Ząbki 2013). Inne kategorie pozostały bez zmian.
b) Zgodnie z zapowiedziami od sierpnia 2015 r. włączane są stopniowo do strony Liber mortuorum biogramy niemieckich pallotynów, działających przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich. Na chwilę obecną włączono biogramy 7 niemieckich pallotynów, umieszczając przy ich nazwisku symbol ✺. Do tej grupy weszli: ks. Ruprecht Dausmann (†1981), br. Hermann Jenne (†1935), ks. Josef Jost (†1933), ks. Andreas Kohl (†1925), ks. Bernhard Rieg (†1937), ks. Oskar Sebold (†1942) i br. Johannes Szczygiel (†1935).
c) Spośród nie sygnalizowanych wcześniej zmian na stronie Liber mortuorum pojawiła się od maja 2015 r. nowa grupa biogramów, to jest pallotyńskich sług Bożych spoza Polski. Obecnie w jej ramach można znaleźć 5 biogramów. Są to życiorysy: Josefa Englinga (†1918), Richarda Henkesa (†1945), Josefa Kentenicha (†1968), Franza Reinischa (†1942) i bł. Elisabetty Sanny Porcu (†1857).
d) Wśród nowych inicjatyw, nie sygnalizowanych wcześniej, należy wymienić dział Materiały źródłowe. Dział ma za zadanie poszerzać naszą wiedzę na temat życia i działalności zmarłego.
e) Dołączono również Miejsca spoczynku polskich pallotynów. Jest to alfabetyczny układ według miejsc pochówków, w których złożono zmarłych Współbraci. Obejmuje zarówno obszar Polski, jak i całego świata. Na końcu listy umieszczono też nazwiska pallotynów z niemieckiej Prowincji Świętej Trójcy, którzy spoczywają na ziemi polskiej. Pierwotna wersja została umieszczona 31 X 2015 r.
f) W styczniu 2016 r. umieszczono na stronie Liber mortuorum biogram ks. Antoniego Słomkowskiego †1982, kapłana archidiecezji gnieźnieńskiej, profesora i rektora KUL (i materiały źródłowe, którymi są jego wspomnienia na temat kontaktów z pallotynami), zapoczątkowując w ten sposób grupę przyjaciół SAC. Będzie ona stopniowo realizowana w najbliższych latach.
g) Uzupełniono i poszerzono biografie w kategorii Niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich i Pallotyńscy słudzy Boży spoza Polski. Kontynuowane będą dalsze prace nad uzupełnianiem i poszerzaniem dotychczasowych biogramów, bowiem kwerenda materiałów archiwalnych dostarcza wiele nowych i nieznanych do tej pory informacji.
h) Na początku roku 2016 dołączono do strony Liber mortuorum zestawienie chronologiczne, które zostało zatytułowane: Rocznice pallotyńskich wydarzeń przypadających w 2016 roku. Autor strony zestawił wydarzenia, jakie dokonały się w latach: 1916 (100 lat temu), 1941 (75 lat temu), 1966 (50 lat temu) i 1991 (25 lat temu).
i) Spośród innych planów na rok 2018 jawią się następujące: zakończenie Kalendarium dziejów Regii Miłosierdzia Bożego (1946-2016) i sporządzenie Historii domów pallotyńskich należących do Prowincji Chrystusa Króla.

5. Uwagi i prośba o materiały
Wszystkich zainteresowanych biogramami zmarłych pallotynów lub pallotynek proszę o ewentualne spostrzeżenia i uwagi dotyczące treści biogramu lub innych kwestii. Ponadto zachęcam Wszystkich do przekazywania fotografii, informacji lub materiałów (jeśli trzeba, oczywiście do zwrotu) listownie lub na adres e-mailowy: stansac@wp.pl

Stroną techniczną Liber mortuorum już od 10 lat (od 2009r.) zajmuje się Pan Donat Jaroszewski. Za lata współpracy, cierpliwość i wszelaką pomoc w tym zakresie jestem Mu bardzo wdzięczny.

Warszawa 7 XI 2019
Stanisław Tylus SAC

Ksiądz dr Stanisław Tylus przy relikwiach św. Wincentego Pallottiego w kościele SS. Salvatore in Onda przy via dei Pettinari w Rzymie

Autor strony przy relikwiach św. Wincentego Pallottiego w kościele SS. Salvatore in Onda przy via dei Pettinari w Rzymie (8 XII 2014)





W Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu (7 II 2015)
30. rocznica święceń kapłańskich. Ołtarzew 10 V 2016 Księdza Stanisława Tylusa

30. rocznica święceń kapłańskich. Ołtarzew 10 V 2016. Od lewej księża: Waldemar Seremak, Jerzy Suchecki, Marian Kowalczyk, Tadeusz Pawłowski, Zbigniew Rembisz, Józef Targosz, Andrzej Majchrzak, Stanisław Tylus, Krzysztof Wojda, Kazimierz Szczepanik, Józef Nowak, Edward Grudziński, Wojciech Pietrzak, Edward Szram i br. Franciszek Dziczkiewicz

TYLUS STANISŁAW, LEKSYKON POLSKICH PALLOTYNÓW (1915-2012), APOSTOLICUM Ząbki – PALLOTTINUM Poznań 2013, ss. 694Leksykon polskich pallotynów 1915-2012

Publikacja Leksykon polskich pallotynów zawiera 356 biogramów polskich pallotynów zmarłych w latach 1915-2012. W książce został zastosowany układ alfabetyczny. Do biogramów zostały dołączone fotografie portretowe. Pod każdym biogramem została zamieszczona literatura, zawierająca bibliografię przedmiotową. Publikację zamyka indeks osobowy.

Podstawę źródłową niniejszej pracy stanowią akta osobowe zgromadzone w: Archiwum Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie, Archiwum Sekretariatu Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie, Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu, Archiwum Generalnym Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Rzymie i Archiwum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W pracy zostały uwzględnione „Wiadomości Polskiej Prowincji SAK” (do 1993), „Wiadomości Prowincji Chrystusa Króla” (1993-2012), „Annuntianda. Biuletyn Prowincji Zwiastowania Pańskiego SAK” (1994-2012). Pomocne okazały się katalogi stowarzyszenia i prowincji polskich, czasopisma wydawane przez pallotynów i kroniki poszczególnych domów. Nie bez znaczenia były również relacje ustne żyjących członków stowarzyszenia i przedstawicieli rodzin zmarłych.

Zmarli współbracia tworzyli pallotyńską historię i byli nieomal wszechobecni w wielu dziedzinach polskiej kultury XX-XXI w., np. w nauce, literaturze i wszelkiego rodzaju piśmiennictwie oraz w działalności edukacyjnej, wychowawczej i wydawniczej, a także w pracach na rzecz emigracji, misji i apostolstwa świeckich. Pośród nich są postacie bardzo znane, które wywarły duży wpływ na dzieje Kościoła polskiego, m.in.: ks. Alojzy Majewski, ks. Wojciech Turowski czy Sł. B. ks. Stanisław Szulmiński, albo przeszły do historii Polski dzięki wielkiej miłości do Ojczyzny, jak Bł. ks. Józef Stanek czy ks. Franciszek Cegiełka i wielu innych.

Jednak w Leksykonie znajdują się nie tylko ci najwięksi, ale wszyscy, którzy żyli i działali w polskich strukturach stowarzyszenia w kraju i poza nim. O każdym z nich, nawet najskromniejszym bracie, kleryku czy nowicjuszu, możemy dowiedzieć się wszystkiego, co można było wydobyć ze źródeł i opracowań.

Książka jest już niedostępna w sprzedaży.