Liber mortuorum

Księga zmarłych polskich pallotynów i pallotynek

Dziś, to jest 22 lipca 2019, mija rocznica śmierci:
ks. Jerzy Romanowicz (†1992)
ks. Klemens Rusin (†2013)

Wczoraj, to jest 21.07.2019, miała miejsce rocznica śmierci:
ks. Marian Baranowski (†2013) **

W dniu jutrzejszym, to jest 23.07.2019, przypada rocznica śmierci:
ks. Józef Jarząb (†1942)

LESZCZYŃSKI Mieczysław (1904 – 1994) kapłan diecezji łuckiej (do 1953), doktor teologii, profesor w Kolegium św. Tomasza w Saint Paul w USA, duszpasterz polonijny w USAPROWINCJA ZWIASTOWANIA PAŃSKIEGO

LESZCZYŃSKI Mieczysław (1904 – 1994) kapłan diecezji łuckiej (do 1953), doktor teologii, profesor w Kolegium św. Tomasza w Saint Paul w USA, duszpasterz polonijny w USA

Urodził się 21 I 1904 w Dunajowcach, w ówczesnej diecezji łucko-żytomierskiej (teren zniesionej diecezji kamieniecko-podolskiej), jako syn Mikołaja i Adolfiny z d. Karwacka. Kiedy podczas I wojny światowej jego tereny rodzinne zajęły wojska rosyjskie, przyszły pallotyn schronił się w Warszawie. Następnie wstąpił do WSD w Łucku i tam przyjął święcenia kapłańskie 17 IV 1928 z rąk bpa Adolfa Szelążka. Po święceniach pełnił obowiązki proboszcza w Lewaczach, w X lub XI 1929 otrzymał nominację na prefekta w Kowlu, w 1931 został wysłany na studia do Rzymu na Gregorianum. W 1933 uzyskał stopień naukowy doktora teologii. Następnie przez 3 lata był wykładowcą teologii w WSD w Łucku, a potem został pracownikiem tamtejszej kurii biskupiej, będąc odpowiedzialnym za relacje z Kościołem prawosławnym (administrator Sekcji Rytów Wschodnich).

Kiedy w 1939 wojska sowieckie zajęły polskie tereny wschodnie, ks. M. Leszczyński schronił się w Rzymie. Od Stolicy Świętej otrzymał zezwolenie na odprawianie mszy i nabożeństw w rytach – łacińskim i wschodnim. W I 1940 przez kard. Luigiego Maglionego (†1944), sekretarza Stanu Stolicy Apostolskiej, został skierowany do USA, do pracy w kurii biskupiej obrządku wschodniego w Filadelfii. Po 5 latach pracy jako sekretarz bpa Konstantyna Bohacewskiego (†1961) został oddelegowany do pracy w parafii obrządku wschodniego w Minersville; pracował tu przez 2 lata. W 1947 został mianowany przez Stolicę Apostolską profesorem teologii i języka rosyjskiego w Saint Thomas College w Saint Paul, w stanie Minnesota (pracował do 1952). W końcu pracował w diecezji Hartford.

Po spotkaniu z ks. Franciszkiem Cegiełką postanowił wstąpić do Regii Miłosierdzia Bożego. Zamieszkał w pallotyńskim domu w North Tonawandzie (USA). Po odbyciu nowicjatu w Jessup (rozpoczął 14 IX, a sutannę pallotyńską otrzymał 24 IX 1952), przybył do North Tonawandy w 1953 i włączył się w pracę misyjną. Pierwszą profesję złożył 25 IX 1953, a wieczną 25 IX 1956 w North Tonawandzie; obie na ręce ks. Waleriana Pączka. W tym czasie ks. Stanisław Suwała ustanowił go wicepostulatorem sprawy beatyfikacji s. Faustyny w USA (21 III 1956). Rektorem domu w North Tonawanda został mianowany 22 I 1961. Podczas jego kadencji powstał nowy dom stowarzyszenia na terenie przy Niagarze Falls Blvd. Był pierwszym pallotyńskim proboszczem parafii św. Jerzego w Niagarze Falls (dawna parafia litewska prowadzona przez marianów została przekazana stowarzyszeniu w XI 1978 przez bpa Buffalo Edwarda Heada; ks. Mieczysław był proboszczem 1 II – 15 V 1979, potem ks. Jerzy Maj). W North Tonawandzie mieszkał do końca życia. Pomagał też w parafii św. Karola (co niedziela) i codziennie u św. Józefa w Niagarze Falls oraz w duszpasterstwie szpitalnym w De Graff Memorial Hospital w North Tonawandzie. Zmarł 15 V 1994. Został pochowany 18 V w Kenmore (Elmwood Ave. – Mount Olivet Cemetery), w kwaterze księży.

Z wielką pobożnością prowadził duszpasterstwo i służył diecezji Buffalo do końca życia, pomagając wielu księżom, ilekroć był potrzebny. Był pogodnym realistą, a dolegliwości wieku znosił z wielką cierpliwością. „Będziemy ubożsi o jego łagodność i zdolność pocieszania chorych, przygnębionych i upadłych na duchu. Jego uśmiech, pogodny charakter, jego dodające odwagi i podnoszące na duchu słowa będą pamiętane przez wielu jeszcze bardzo długo. Teraz będzie się on wstawiał za nami przed tronem Bożym. Będzie w naszym imieniu łagodnie przemawiał do naszego Pana i będzie o nas pamiętał, gdy zasiądzie wraz z Nim do Niebiańskiej Uczty” (M. Curzydło).



Fotografia dolna: Ks. Leszczyński w USA po 1945. Archiwum Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie
Ostatnio zmodyfikowano: 12 stycznia 2015 (uzupełniono 2 maja 2016)
Tekst biogramu: Tylus Stanisław, Leksykon polskich pallotynów (1915-2012), Ząbki 2013, 320-321


Materiały źródłowe

Notatka z rozmowy ks. Wojciecha Turowskiego z ks. Mieczysławem Leszczyńskim, prof. seminarium duchownego w Łucku

Została sporządzana na podstawie rozmowy, jaką przeprowadził w Rzymie z uchodźcą z Polski, i późniejszym pallotynem. Nic dotychczas nie wiedzieliśmy o drodze, jaką przebył ks. Leszczyński z Łucka do Rzymu, a przy okazji mamy też uszczegółowienie podróży ks. Eugeniusza Werona na odcinku Lwów-Skole-Lwów.

Oryginał: Archiwum Generalne Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Rzymie (dalej AGSAC). Teczka Provinzia Cristo Re. Corrispondenza dal 15 settembre al 30 dicembre 1939. Notatka została spisana na maszynie i obejmuje jedną stronę. Podpis sporządzony czarnym atramentem.

Rzym, 25 października 1939

Dzisiaj, dnia 25.10.1939, dowiedziałem się od ks. prof. Leszczyńskiego z Łucka, iż nasi księża Stanisław Szulmiński i Eugeniusz Weron przybyli do Łucka. Ks. Szulmiński podobno otrzymał od ordynariusza łuckiego potrzebne pełnomocnictwa i wyruszył w głąb Rosji. Ks. Weron natomiast uciekał razem z ks. Leszczyńskim przez Lwów aż do Skolego nad granicą węgierską. Byli dwa dni u OO. Zmartwychwstańców (10 i 11 października). OO. Zmartwychwstańcy daremnie starali się o przewodnika przez granicę do Węgier. Po tym ks. Weron pożegnał się z ks. Leszczyńskim, żeby wrócić do Lwowa i próbować innych sposobów przedostania się na studia do Rzymu. Zamierzał mianowicie uzyskać od arcybiskupa lwowskiego misję na wikariusza w jakiejś nadgranicznej parafijce, żeby przy najbliższej okazji przedostać się przez granicę.

Podobno i niektórzy klerycy nasi byli z księżmi Szulmińskim i Weronem, ale odłączyli się od nich, żeby wydostać się z terenów okupowanych przez bolszewików.

Ks. W. Turowski PSM



Indeks zmarłych według daty śmierci

Alfabetyczny indeks zmarłych

Indeks zmarłych z podziałem na lata śmierci

Miejsca spoczynku polskich pallotynów wraz ze zdjęciami


Ci, co odeszli ze Stowarzyszenia

Więzi Kardynała Franciszka Macharskiego z pallotynami


Rocznice pallotyńskich wydarzeń

Ks. Stanisław Jurkowski SAC, duszpasterz polonijny we Francji

Bereza Kartuska
Suchary

Indeksy i biogramy sporządził ks. Stanisław Tylus SAC
Kontakt: stansac@wp.pl
Stan z 23 stycznia 2019

Wszelkie prawa zastrzeżone! Kopiowanie, powielanie i wykorzystywanie tekstów i fotografii bez zgody autora strony jest zabronione.

Ostatnie zmiany
Nowe biogramy
-(od I 2019):ks. Biernacki Andrzej (†23 XII 2018), s. Rataj Majola (†6 XI 2018), ks. Świerkosz Józef (†20 XII 2018), s. Waszczeniuk Jadwiga (†17 XI 2018)

-(od I 2018): br. Bandoszek Jan (†28 VII 2018), s. Joniec Speransa (†11 II 2018), ks. Kusznir Bogdan (†26 VIII 2018), ks. Maj Jerzy (†24 VI 2018), s. Matula Teresa (†1 VI 2018), ks. Płonka Tadeusz (†24 VIII 2018), bp Walter Konrad (†20 IX 2018).

Liber mortuorum w 2018 r. Przeszłość i przyszłość

1. Krótka historia strony Liber mortuorum
a) Pierwsze biogramy zmarłych pallotynów ukazały się na stronie internetowej WSD Ołtarzew w styczniu 2007 r. Autorem ich był ks. Janusz Dyl SAC, który tworzył je pod niezrealizowaną Księgę zmarłych pallotynów. W maju 2009 r., wraz z przebudową strony internetowej, zostały one zastąpione życiorysami, które również pochodziły z książki ks. Dyla pt. Pallotyni w Polsce w latach 1907-1947, Lublin 2001, s. 397-475. Te krótkie biogramy zostały doprowadzone do lat 1998-99 (nie były też kompletne i nie uwzględniały członków Regii Miłosierdzia Bożego). Od tego czasu ks. Stanisław Tylus SAC sporządził Indeks zmarłych według daty śmierci i dołączył wszystkie brakujące życiorysy zarówno z obu polskich prowincji, jak i Regii Miłosierdzia Bożego. Na stronie seminarium ołtarzewskiego biogramy te istniały do 2013 r.
b) Nowe, obecnie istniejące biogramy zmarłych pallotynów, zostały sporządzone przez ks. Stanisława Tylusa SAC. W 2011 r. zostały one umieszczone na stronie http://www.pallotyni.pl pod nazwą LIBER MORTUORUM. Początkowo były to tylko biogramy polskich pallotynów i przełożonych generalnych Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego oraz życiorysy pallotynek. Poszerzona i poprawiona ich wersja (ale bez pallotynek i przełożonych generalnych pallotynów) została opublikowana drukiem (Tylus Stanisław, Leksykon polskich pallotynów 1915-2012, Ząbki 2013, ss. 694).
c) W latach 2013-15 strona Liber mortuorum (http://pallotyni.eu/Liber.mortuorum/zmarli_index.php) została poszerzona o życiorysy pallotynów i pallotynek pochodzenia polskiego oraz ekspallotynów, którzy zmarli jako księża diecezjalni lub w innym instytucie życia zakonnego. Od XI 2014 r. dołączone zostały też biogramy pallotynek pracujących w Polsce lub pochodzących z terenów polskich, jak również ich przełożone generalne. W 2015 r. rozszerzono zakres przedmiotowy strony o nowe kategorie: Słudzy Boży spoza Polski i niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich. Niezależnie od tego uaktualniane były kategorie polskich pallotynów i pallotynek, którzy odeszli do wieczności w okresie lat 2013-15. W celu szybszego znalezienia poszukiwanego biogramu przemodelowano Indeks zmarłych według daty śmierci oraz sporządzono nowy Alfabetyczny indeks zmarłych oraz Indeks zmarłych z podziałem na lata śmierci.
d) W listopadzie 2017 roku, strona została umieszczona w domenie https://LiberMortuorum.pl/ skąd jej zawartość jest dostęna w serwisach takich jak: http://www.pallotyni.pl, http://sac.org.pl

2. Stan aktualny biogramów
a) W 2014 roku strona Liber mortuorum aktualizowana była kilkanaście razy. Pojawiło się na niej 86 nowych biogramów, głównie pallotynek (65). W grupie polskich pallotynów znalazły się nowe biogramy: ks. Stanisława Wojtyły (†17 IV 2015), ks. Wendelina Macieja Rysia (†7 VIII 2015), ks. Feliksa Folejewskiego (†22 IX 2015), ks. Łukasza Śleziaka (†4 XI 2015), ks. Czesława Herlendera (†11 XII 2015), ks. Krzysztofa Syrka (†22 XII 2015) i ks. Łukasza Ciupy (†29 XII 2015). Pallotynów polskiego pochodzenia reprezentują: br. Gerhard Nowak (†31 III 1976) i br. Eduard Ossowski (†14 I 1944). Z pallotynek odeszły do wieczności: s. Judyta Bilicka (†2 I 2015), s. Kazimiera Jurek (†22 I 2015), s. Gaudencja Raczoń (†14 II 2015) i s. Gerarda Kitlas (†5 X 2015).
b) W 2015 r., praktycznie w 50% istniejących biogramów, zostały wprowadzone liczne uzupełnienia i poszerzenia, a także poprawiono zauważone błędy. Zmiany w poszczególnych biogramach sygnalizowane są informacjami naniesionymi zarówno pod konkretnym biogramem jak i na pasku: Ostatnie zmiany (w dwóch kategoriach: Nowe biogramy – Od VII 2015 r. i Od I 2016 r. oraz Zmienione lub uzupełnione biogramy – Od VII 2015 r. i Od I 2016 r.). Pod określeniem Zmienione lub uzupełnione biogramy autor ma na myśli raczej istotną lub większą partię zmian, niż tylko pewne drobne informacje, które pojawiają się niezależnie od ich zaznaczenia.
c) W 2016 roku dodano 30 nowych biogramów, zaś w 2017r. dodano 13 biogramów.

Stan aktualny biogramów na koniec grudnia 2014, 2015, 2016 oraz 2017r.
Kategorie pallotyńskich biogramów XII 2014 XII 2015 2016 2017
Polscy pallotyni 368 375 +10 +10
Pallotyni polskiego pochodzenia (*) 14 16 +2 --
Przełożeni generalni i biskupi 19 19 +1 +3
Słudzy Boży spoza Polski -- 5 +1 --
Niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich (✺) -- 7 +4 --
Ekspallotyni (**) 23 23 +2 --
Pallotynki (przełożone generalne i siostry pracujące w Polsce lub pochodzące z terenów polskich zostały oznaczone znakiem ☼) 47 112 -- --
Przyjaciele SAC i ci, co odeszli od Stowarzyszenia -- -- +7 --
Razem 471 557 587 600

c) W 2015 roku autor strony przeprowadził kwerendę materiałów w Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu i w archiwum domu pallotyńskiego w Osny (8 I – 8 II 2015). W kraju wykorzystał częściowo materiały zawarte w archiwum domu pallotyńskiego w Gdańsku (dom przy ul. Elżbietańskiej, VIII 2015). Niezależnie od tego, przez cały rok, trwała kwerenda materiałów w Archiwum Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie. Szerokiemu badaniu poddawane były materiały, które autor strony pozyskał wcześniej w Archiwum Generalnym Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Rzymie, w Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu i w Archiwum Sekretariatu Prowincji Zwiastowania Pańskiego w Poznaniu. Wiele nowych informacji autor otrzymał od osób prywatnych i instytucji, m.in. np. od: ks. dra Damiana Bednarskiego z Uniwersytetu Śląskiego, prof. Jana Ptaka z KUL, p. Izabeli Pankowskiej, p. Mieczysława i Domiceli Wardynszkiewiczów czy od pallotynek z Gdańska (ul. Malczewskiego). Istniejące biogramy są systematycznie wzbogacane o fotografie, zarówno portretowe, jak i grupowe (sytuacyjne). Zdjęcia pochodzą głównie ze zbiorów Archiwum Prowincji Chrystusa Króla, ale i wielu osób prywatnych, którym pragnę jeszcze raz serdecznie podziękować.

3. Zrealizowane plany z ubiegłych lat (zapowiadane i niezapowiadane)
a) Z dniem 12 I 2015 r. zostały wymienione na stronie Liber mortuorum wszystkie dotychczasowe wersje życiorysów pallotynów polskich zmarłych do 2012 r. W ich miejsce wprowadzono biogramy zaczerpnięte z publikacji autora strony (Tylus Stanisław, Leksykon polskich pallotynów 1915-2012, Ząbki 2013). Inne kategorie pozostały bez zmian.
b) Zgodnie z zapowiedziami od sierpnia 2015 r. włączane są stopniowo do strony Liber mortuorum biogramy niemieckich pallotynów, działających przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich. Na chwilę obecną włączono biogramy 7 niemieckich pallotynów, umieszczając przy ich nazwisku symbol ✺. Do tej grupy weszli: ks. Ruprecht Dausmann (†1981), br. Hermann Jenne (†1935), ks. Josef Jost (†1933), ks. Andreas Kohl (†1925), ks. Bernhard Rieg (†1937), ks. Oskar Sebold (†1942) i br. Johannes Szczygiel (†1935).
c) Spośród nie sygnalizowanych wcześniej zmian na stronie Liber mortuorum pojawiła się od maja 2015 r. nowa grupa biogramów, to jest pallotyńskich sług Bożych spoza Polski. Obecnie w jej ramach można znaleźć 5 biogramów. Są to życiorysy: Josefa Englinga (†1918), Richarda Henkesa (†1945), Josefa Kentenicha (†1968), Franza Reinischa (†1942) i bł. Elisabetty Sanny Porcu (†1857).
d) Wśród nowych inicjatyw, nie sygnalizowanych wcześniej, należy wymienić dział Materiały źródłowe. Dział ma za zadanie poszerzać naszą wiedzę na temat życia i działalności zmarłego.
e) Dołączono również Miejsca spoczynku polskich pallotynów. Jest to alfabetyczny układ według miejsc pochówków, w których złożono zmarłych Współbraci. Obejmuje zarówno obszar Polski, jak i całego świata. Na końcu listy umieszczono też nazwiska pallotynów z niemieckiej Prowincji Świętej Trójcy, którzy spoczywają na ziemi polskiej. Pierwotna wersja została umieszczona 31 X 2015 r.
f) W styczniu 2016 r. umieszczono na stronie Liber mortuorum biogram ks. Antoniego Słomkowskiego †1982, kapłana archidiecezji gnieźnieńskiej, profesora i rektora KUL (i materiały źródłowe, którymi są jego wspomnienia na temat kontaktów z pallotynami), zapoczątkowując w ten sposób grupę przyjaciół SAC. Będzie ona stopniowo realizowana w najbliższych latach.
g) Uzupełniono i poszerzono biografie w kategorii Niemieccy pallotyni działający przed 1945 r. na obecnych ziemiach polskich i Pallotyńscy słudzy Boży spoza Polski. Kontynuowane będą dalsze prace nad uzupełnianiem i poszerzaniem dotychczasowych biogramów, bowiem kwerenda materiałów archiwalnych dostarcza wiele nowych i nieznanych do tej pory informacji.
h) Na początku roku 2016 dołączono do strony Liber mortuorum zestawienie chronologiczne, które zostało zatytułowane: Rocznice pallotyńskich wydarzeń przypadających w 2016 roku. Autor strony zestawił wydarzenia, jakie dokonały się w latach: 1916 (100 lat temu), 1941 (75 lat temu), 1966 (50 lat temu) i 1991 (25 lat temu).
i) Spośród innych planów na rok 2018 jawią się następujące: zakończenie Kalendarium dziejów Regii Miłosierdzia Bożego (1946-2016) i sporządzenie Historii domów pallotyńskich należących do Prowincji Chrystusa Króla.

5. Uwagi i prośba o materiały
Wszystkich zainteresowanych biogramami zmarłych pallotynów lub pallotynek proszę o ewentualne spostrzeżenia i uwagi dotyczące treści biogramu lub innych kwestii. Ponadto zachęcam Wszystkich do przekazywania fotografii, informacji lub materiałów (jeśli trzeba, oczywiście do zwrotu) listownie lub na adres e-mailowy: stansac@wp.pl

Stroną techniczną Liber mortuorum od 2009 roku zajmuje się Pan Donat Jaroszewski. Za cierpliwość i wszelaką pomoc w tym zakresie jestem Mu bardzo wdzięczny.

Warszawa 2 I 2018
Stanisław Tylus SAC

Ksiądz dr Stanisław Tylus przy relikwiach św. Wincentego Pallottiego w kościele SS. Salvatore in Onda przy via dei Pettinari w Rzymie

Autor strony przy relikwiach św. Wincentego Pallottiego w kościele SS. Salvatore in Onda przy via dei Pettinari w Rzymie (8 XII 2014)





W Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu (7 II 2015)
30. rocznica święceń kapłańskich. Ołtarzew 10 V 2016 Księdza Stanisława Tylusa

30. rocznica święceń kapłańskich. Ołtarzew 10 V 2016. Od lewej księża: Waldemar Seremak, Jerzy Suchecki, Marian Kowalczyk, Tadeusz Pawłowski, Zbigniew Rembisz, Józef Targosz, Andrzej Majchrzak, Stanisław Tylus, Krzysztof Wojda, Kazimierz Szczepanik, Józef Nowak, Edward Grudziński, Wojciech Pietrzak, Edward Szram i br. Franciszek Dziczkiewicz

TYLUS STANISŁAW, LEKSYKON POLSKICH PALLOTYNÓW (1915-2012), APOSTOLICUM Ząbki – PALLOTTINUM Poznań 2013, ss. 694Leksykon polskich pallotynów 1915-2012

Publikacja Leksykon polskich pallotynów zawiera 356 biogramów polskich pallotynów zmarłych w latach 1915-2012. W książce został zastosowany układ alfabetyczny. Do biogramów zostały dołączone fotografie portretowe. Pod każdym biogramem została zamieszczona literatura, zawierająca bibliografię przedmiotową. Publikację zamyka indeks osobowy.

Podstawę źródłową niniejszej pracy stanowią akta osobowe zgromadzone w: Archiwum Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie, Archiwum Sekretariatu Prowincji Chrystusa Króla w Warszawie, Archiwum Regii Miłosierdzia Bożego w Paryżu, Archiwum Generalnym Stowarzyszenia Apostolstwa Katolickiego w Rzymie i Archiwum Katolickiego Uniwersytetu Lubelskiego. W pracy zostały uwzględnione „Wiadomości Polskiej Prowincji SAK” (do 1993), „Wiadomości Prowincji Chrystusa Króla” (1993-2012), „Annuntianda. Biuletyn Prowincji Zwiastowania Pańskiego SAK” (1994-2012). Pomocne okazały się katalogi stowarzyszenia i prowincji polskich, czasopisma wydawane przez pallotynów i kroniki poszczególnych domów. Nie bez znaczenia były również relacje ustne żyjących członków stowarzyszenia i przedstawicieli rodzin zmarłych.

Zmarli współbracia tworzyli pallotyńską historię i byli nieomal wszechobecni w wielu dziedzinach polskiej kultury XX-XXI w., np. w nauce, literaturze i wszelkiego rodzaju piśmiennictwie oraz w działalności edukacyjnej, wychowawczej i wydawniczej, a także w pracach na rzecz emigracji, misji i apostolstwa świeckich. Pośród nich są postacie bardzo znane, które wywarły duży wpływ na dzieje Kościoła polskiego, m.in.: ks. Alojzy Majewski, ks. Wojciech Turowski czy Sł. B. ks. Stanisław Szulmiński, albo przeszły do historii Polski dzięki wielkiej miłości do Ojczyzny, jak Bł. ks. Józef Stanek czy ks. Franciszek Cegiełka i wielu innych.

Jednak w Leksykonie znajdują się nie tylko ci najwięksi, ale wszyscy, którzy żyli i działali w polskich strukturach stowarzyszenia w kraju i poza nim. O każdym z nich, nawet najskromniejszym bracie, kleryku czy nowicjuszu, możemy dowiedzieć się wszystkiego, co można było wydobyć ze źródeł i opracowań.

Książka jest już niedostępna w sprzedaży.